De meeste woorden die je in Peru nodig hebt, vallen in zes groepen: vervoer (colectivo, combi, mototaxi), eten (menú del día, chifa, picantería), landschap (sierra, puna, apu), erfgoed (huaca, ayllu, quipu), gebruiken (Pachamama, despacho) en geld (sencillo, boleto turístico). Spaans is de taal van het dagelijkse reizen, en Quechua duikt op in plaatsnamen, ruïnes en festivals.
In de onderstaande secties wordt elke term uitgelegd zoals je hem waarschijnlijk tegenkomt: op een bord, op een menukaart, van een gids of bij een loket. Quechua-herkomst wordt alleen genoemd waar die algemeen wordt erkend. Combineer deze pagina met een lijst Spaanse zinnetjes voor dingen die je zelf kunt zeggen, niet alleen herkennen.
Onderweg: colectivo, combi, terminal terrestre, mototaxi
Een colectivo is een gedeelde auto of bus die een vaste route rijdt en vertrekt als hij vol is; het is een gangbare manier om korte afstanden tussen plaatsen af te leggen, bijvoorbeeld in de Heilige Vallei. Een combi is een kleine minibus die werkt als een stadsbus, met een conducteur die vanuit de deur de bestemmingen roept. Routes staan op een bord of worden geroepen, dus het helpt om de naam van je halte te kennen. Zie colectivo's voor hoe ze in de praktijk werken.
Een terminal terrestre is een busstation. In sommige steden hebben busmaatschappijen voor lange afstanden hun eigen terminals in plaats van één gezamenlijke, dus controleer vanaf welke terminal jouw ticket vertrekt, en lees bussen in Peru. Een mototaxi is een driewielige motortaxi, gebruikelijk in kleine plaatsen en in het Amazonegebied, waar het vaak het belangrijkste lokale vervoer is. Spreek de prijs af voordat je instapt, en gebruik taxi's en apps in grotere steden, waar ritapps een alternatief zijn voor straattaxi's.
Eten: menú del día, chifa, cevichería, picantería
Het menú del día is een lunchmenu met vaste prijs, meestal een voorgerecht, een hoofdgerecht en soms een drankje, en zo eten veel Peruanen 's middags. Een chifa is een Chinees-Peruaans restaurant, een al lang bestaande keuken met een eigen karakter en een gewone dagelijkse maaltijd; de pagina over chifa legt het uit. Een cevichería is een restaurant dat gespecialiseerd is in ceviche en andere visgerechten, van oudsher verbonden met lunchtijd, en ceviche gaat over het gerecht zelf.
Een picantería is een traditioneel restaurant, vooral verbonden met Arequipa, waar pittige regionale gerechten worden geserveerd. Anticuchos zijn gegrilde spiesjes, klassiek van runderhart, verkocht bij straatkraampjes en in restaurants; zie anticuchos. Pisco is de druivenbrandewijn achter de nationale cocktail, uitgelegd bij pisco. Chicha kan een gefermenteerde drank betekenen of een zoete paarse drank, en ají betekent chilipeper, dus vraag hoe pittig een gerecht is. Voor een volledig beeld van de keuken, zie eten.
Landschap: costa, sierra, selva, altiplano, puna, quebrada
Peru wordt meestal beschreven als drie regio's: de costa, de droge kust; de sierra, het Andeshoogland; en de selva, het Amazonelaagland met zijn beboste hellingen. Elk heeft een eigen klimaat, keuken en kleding. De altiplano is het hoogvlakte rond het Titicacameer, en puna is het koude, boomloze grasland boven de boomgrens, waar lama's en alpaca's grazen. Een quebrada is een ravijn of klein dal, vaak de route van een pad of weg.
Een apu is een berg die in de Andestraditie wordt gezien als een beschermende geest, en het woord komt vaak voor in de namen van toppen; gidsen spreken met respect over de apu's. Een mirador is een uitkijkpunt, op veel plekken zo aangeduid. Een tambo was een Inkaherberg of opslagplaats langs de weg, en het woord leeft voort in namen van dorpen en vindplaatsen. In steden is de plaza de armas het hoofdplein, het vanzelfsprekende beginpunt; zie de Plaza de Armas in Cusco en de dorpen van de Heilige Vallei.
Erfgoed: Inca, Inka, ayllu, quipu, huaca, ushnu, chullpa
Inca is de gebruikelijke Spaanse en Engelse spelling voor het volk en het rijk, en Inka is de spelling die dichter bij het Quechua ligt; beide zijn juist en je ziet ze allebei. In het Quechua verwees het woord oorspronkelijk naar de heerser. Een ayllu is een traditionele gemeenschap op basis van verwantschap die land en werk deelde, en het begrip leeft voort in het plattelandsleven. Een quipu is een systeem van geknoopte koorden dat voor administratie werd gebruikt, en voorbeelden zie je in musea.
Een huaca is een heilige plek of een heilig voorwerp, van een rots tot een tempelheuvel, en de term wordt ook gebruikt voor pre-Inkavindplaatsen aan de kust, zoals bij Huaca Pucllana. Een ushnu is een ceremonieel platform in Inka-bestuurscentra. Een chullpa is een graftoren, het bekendst rond het Titicacameer; zie Sillustani. Veel van deze termen staan op bordjes bij vindplaatsen en komen terug in het verhaal van gidsen, en ze sluiten aan op het bredere verhaal van de Inkavindplaatsen bij Cusco.
Festivals en gebruiken: Pachamama, despacho, Inti Raymi
Pachamama is Moeder Aarde, een belangrijke figuur in het geloof van de Andes, en offers aan haar zijn gewoon in het plattelandsleven en bij het begin van veel ceremonies. Een despacho, of pago a la Pachamama, is een offer van onder meer cocabladeren, voedsel en bloemen, gebracht door een specialist, dat in toeristische settings soms aan bezoekers wordt aangeboden. Zie het als een ritueel dat je respectvol bekijkt, en vraag toestemming voordat je fotografeert.
Inti Raymi is het zonnefeest, dat op 24 juni in Cusco wordt opgevoerd, en het woord inti betekent zon in het Quechua. Andere termen die je kunt tegenkomen zijn fiesta patronal, het jaarlijkse feest van de patroonheilige van een plaats, en Fiestas Patrias, de nationale onafhankelijkheidsfeesten aan het eind van juli. Data en details staan bij festivals en feestdagen, en de maanden worden vergeleken in Peru maand voor maand. Voor hoe je je gedraagt rond ceremonies en tegenover de lokale bevolking, zie etiquette.
Geld en diensten: soles, sencillo, boleto turístico, propina
De munteenheid is de sol (meervoud soles), en prijzen in toeristische gebieden worden soms ook in dollars genoemd, dus controleer in welke valuta een prijs staat. Sencillo betekent kleingeld, en erom vragen is een dagelijkse gewoonte: taxichauffeurs, marktkraampjes en kleine winkels kunnen grote biljetten vaak niet wisselen, dus houd kleine biljetten en munten bij de hand. Zie geld voor geldautomaten, pinpassen en wisselen.
Het boleto turístico is een combiticket dat in de regio Cusco wordt verkocht en meerdere vindplaatsen en musea omvat; wat erin zit en of het de moeite waard is, hangt af van je plannen, dus controleer de actuele voorwaarden voor je het koopt. Een propina is een fooi, gebruikelijk in restaurants en voor gidsen en chauffeurs, zie fooi geven. Een casa de cambio is een wisselkantoor en een cajero is een geldautomaat. Een recibo is een bonnetje, de moeite waard om te vragen in hotels en bij tours.
Taal: Spaans en Quechua onderweg
Spaans is de taal van het reizen in Peru: hotels, bussen, winkels en restaurants draaien erop, en een paar basiszinnen maken buiten de grote toeristische gebieden echt verschil. Quechua wordt gesproken in de Andes, ook rond Cusco, en Aymara rond het Titicacameer. In plaatsen die aan bezoekers gewend zijn, wordt in de toeristische sector veel Engels gesproken, maar niet in het dagelijks leven.
Quechua-woorden bereiken bezoekers vooral via namen van plaatsen, toppen, gerechten en festivals, en via een paar groeten die gidsen delen. Laat je niet afschrikken door spellingen: een woord kan in meerdere vormen voorkomen, omdat Quechua in Spaanse letters werd opgeschreven voordat er standaardspellingen bestonden. Gebruik de namen die op de plek staan die je bezoekt. Twijfel je, dan komt een beleefde groet en een glimlach in het Spaans een heel eind; op de pagina over Spaanse zinnetjes staan de nuttigste.
Veelgestelde vragen
Hoe spreek je Cusco uit?
In het Spaans klinkt het als KOES-ko, met de klemtoon op de eerste lettergreep. Zowel Cusco als Cuzco komt voor, maar Cusco is de officiële moderne spelling en wordt op borden en door de stad gebruikt.
Is het Inca of Inka?
Beide worden gebruikt. Inca is de standaardspelling in het Spaans en Engels, terwijl Inka de Quechua-spelling volgt en door sommige schrijvers en lokale gidsen de voorkeur krijgt. Welke je gebruikt maakt zelden uit, en beide worden begrepen.
Is Spaans genoeg om in Peru te reizen?
Ja. Spaans is de werktaal van het reizen in het hele land, en Quechua is niet nodig. Een aantal Spaanse zinnetjes leren helpt bij vervoer, markten en kleine restaurants. Zie Spaanse zinnetjes.
Waar wordt Quechua gesproken?
Vooral in het Andeshoogland, waaronder de regio Cusco, Ayacucho en Huancavelica, en in veel dorpsgemeenschappen. Veel sprekers gebruiken ook Spaans. Aymara wordt gesproken bij het Titicacameer. Lokale varianten verschillen.
Wat is een combi en hoe verschilt die van een colectivo?
Een combi is een kleine minibus op een vaste stadsroute met een conducteur, terwijl een colectivo meestal een gedeelde auto of bus is die vertrekt als hij vol is. Beide zijn goedkoop en worden door de bewoners gebruikt. Zie colectivo's voor meer.
Wat betekent sencillo?
Het betekent kleingeld. Peruanen gebruiken het om te vragen of je munten of kleine biljetten hebt, omdat taxichauffeurs en kleine winkels grote biljetten vaak niet kunnen wisselen. Kleine coupures bij de hand houden is een praktische gewoonte.
Wat is het verschil tussen een chifa en een cevichería?
Een chifa serveert Chinees-Peruaans eten, terwijl een cevichería gespecialiseerd is in ceviche en andere vis- en zeevruchtengerechten. Het zijn verschillende soorten restaurants. Zie chifa en ceviche.
Wat is een boleto turístico?
Een boleto turístico is een combiticket voor meerdere vindplaatsen en musea, het bekendst in de regio Cusco. Wat het dekt en hoe lang het geldig is, verandert, dus controleer de actuele voorwaarden bij de verkoper en vergelijk met het kopen van losse kaartjes.