Qenqo, Puka Pukara en Tambomachay

Drie kleine sites, één weg

Voorbij Sacsayhuamán klimt de weg vanuit Cusco naar het noordoosten en passeert drie kleinere Inca-sites die op een paar kilometer van elkaar liggen: Qenqo, Puka Pukara en Tambomachay. Geen van drieën is zo monumentaal als de muren van Sacsayhuamán, en geen vraagt meer dan een korte stop. Daarom behandelen de meeste bezoekers ze als een groep in plaats van als aparte uitstapjes.

Hun charme zit in de afwisseling. Qenqo laat zien hoe de Inca's levend gesteente vormgaven, Puka Pukara toont een klein bouwwerk op een berghelling, en Tambomachay laat zien hoe zorgvuldig ze met stromend water omgingen. Samen geven ze een completer beeld van het Inca-denken dan één grote ruïne, en omdat ze in open landschap liggen, hoort het uitzicht over de omliggende heuvels bij de ervaring.

Omdat de sites bescheiden van omvang zijn, is het goed je verwachtingen af te stemmen. Kom voor details en sfeer, niet voor grootsheid. Wil je eerst kennismaken met het grotere complex waar ze bij horen, lees dan eerst over Sacsayhuamán.

Qenqo: de uitgehouwen rots

Qenqo wordt meestal omschreven als een ceremoniële plek rond een grote kalksteenrots, waarin kanalen, trappen, nissen en een vlak platform zijn uitgehouwen. De naam wordt vaak in verband gebracht met het Quechua-woord voor zigzag of labyrint, een verwijzing naar de kronkelende kanalen in de steen. Veel schrijvers koppelen de plek aan rituelen met offers, water of voorouders, maar wat hier precies gebeurde is niet zeker, en verklaringen zijn eerder onderbouwde veronderstellingen.

Ter plekke is het bezoek kort en tastbaar. Een doorgang leidt door de rots naar een kleine kamer met nissen, en daarboven heeft het vlakke bovenvlak uitgehouwen vormen die sommige gidsen zien als astronomische of rituele elementen. Vlakbij zie je ook een halfronde ruimte met nissen. Kijk goed waar je loopt, want de rots is oneffen en op sommige plekken glad.

Reken op ongeveer 30 minuten. Een gids voegt hier veel toe, omdat de uitgehouwen vormen zonder aanwijzingen makkelijk over het hoofd worden gezien.

Puka Pukara: de rode vesting

Puka Pukara betekent in het Quechua ongeveer 'rode vesting', vanwege de roodachtige tint van de steen in bepaald licht. Ondanks de naam geldt het meestal niet als een belangrijke vesting. Veel onderzoekers denken dat het een kleine militaire of administratieve post was, of een pleisterplaats voor reizigers en ambtenaren op de weg naar Cusco, al is dat een interpretatie en geen zekerheid.

Je ziet een reeks terrassen, lage muren, trappen en kleine kamers op een helling. Over de stenen paden kun je een ronde, torenachtige constructie en verschillende ommuurde ruimtes verkennen. De site geeft een idee van hoe de Inca's de voorzieningen langs hun wegennet organiseerden.

Het is een makkelijke stop: reken op 20 tot 30 minuten en kijk vanaf de hoge ligging terug over het land richting Cusco. De grond is oneffen en er is weinig schaduw, dus 's ochtends of met een hoed op is het aangenamer.

Tambomachay: de plek van het water

Tambomachay wordt meestal omschreven als een rituele of ceremoniële plek rond water. Sommigen noemen het de 'baden van de Inca', een populaire bijnaam die niet stevig is gedocumenteerd. Boven een reeks fijn gehouwen stenen terrassen ontspringt een bron aan de helling, en het water stroomt door kanalen en over kleine watervallen. Het metselwerk is netjes en verzorgd, en het water, dat het grootste deel van het jaar blijft stromen, is de belangrijkste trekpleister.

Waarom de Inca's het bouwden, is onderwerp van discussie. Voorgestelde verklaringen zijn een watercultus, een plek voor rituele reiniging, een rustplaats voor de elite in verband met de jacht, of een technisch paradepaardje. Wees voorzichtig met elke afzonderlijke verklaring.

Kom voor het geluid van water en het nette metselwerk. Reken op ongeveer 30 minuten. Deze site ligt het hoogst van de drie en is dus vaak het koudst en winderigst. Klim niet op de muren en blijf op de paden om de steen te beschermen.

Een halve dag samen met Sacsayhuamán

Het gebruikelijke patroon is een rondrit van een halve dag die begint bij het verste punt, Tambomachay, en via Puka Pukara en Qenqo terugloopt naar Sacsayhuamán, om af te sluiten met een wandeling of rit naar beneden, het centrum in. Zo komt het bergafwaartse stuk aan het eind van de dag, wat op hoogte prettiger is. Minibusjes van tours volgen een variant van deze route, en een privétaxi kan dat ook.

Een realistisch tijdschema komt uit op drie tot vier uur voor de hele ronde, inclusief vervoer. Heb je weinig tijd of energie, dan volstaan Sacsayhuamán en één kleinere site zoals Qenqo.

Een tweede mogelijkheid is om de kleine sites 's middags te bezoeken, na een ochtend in het centrum met de Qorikancha en de Plaza de Armas. Kijk bij wat te doen in Cusco om dit met andere halve dagen te vergelijken. Houd er rekening mee dat je op een andere dag naar andere plekken in de omgeving kunt, zoals Moray.

Er komen en tickets

De sites liggen langs een weg die Cusco uitgaat, dus je bereikt ze het eenvoudigst met een taxi, met een georganiseerde tour van een halve dag of met een tour die ze samen met Sacsayhuamán bezoekt. Sommigen nemen een taxi naar de verste site en lopen of rijden terug, maar er is verkeer op de weg en niet overal ligt een trottoir, dus helemaal lopen vraagt om voorzichtigheid. Er is openbaar vervoer, maar dat is minder handig, en bij een busrit moet je soms nog een stuk lopen vanaf de weg.

De sites zijn doorgaans inbegrepen in het gecombineerde ticket van Cusco, het boleto turístico, dat een reeks sites in en rond de stad dekt en bij elke ingang wordt gecontroleerd. De details, de geldigheid, de prijs en de vraag of er een gedeeltelijke variant bestaat, veranderen van tijd tot tijd, dus controleer de actuele regeling voordat je koopt. Zie tours in Cusco voor wat een tour van een halve dag meestal omvat en wat je moet vragen.

Vraag de chauffeur te wachten of spreek vooraf een prijs af, en neem je ticket en een identiteitsbewijs mee voor het geval daarom wordt gevraagd.

Hoogte, weer en praktische tips

Alle drie de sites liggen hoger dan het centrum van Cusco, met Tambomachay als een van de hoogste. De lucht is ijl en het klimaat wisselvallig: koud en winderig in de schaduw, felle zon op het middaguur en plotselinge regen in het natte seizoen, ruwweg van november tot maart. De droge maanden zijn over het algemeen mei tot en met september, met helderder weer en koudere nachten.

Ben je net aangekomen, ga het dan rustig aan. Lees over hoogteziekte en overweeg deze tocht te bewaren voor je tweede of derde dag. Mensen met hart-, long- of bloedaandoeningen, en zwangere vrouwen, vragen eerst een arts om advies.

Neem laagjes kleding, een hoed, zonnebrandcrème, water en stevige schoenen mee. Er is weinig beschutting en er zijn weinig voorzieningen, dus een snack en een kleine rugzak komen van pas. In de paklijst vind je algemene tips.

Bij de ingangen verkopen straatverkopers snacks en handwerk, maar eetkraampjes zijn schaars, dus lunchen doe je meestal beter in het centrum. Veelgemaakte fouten zijn te laat aankomen, wanneer het licht slecht is en groepen zich opeenhopen, en grote ruïnes verwachten in plaats van kleine.