Peru is een multi-etnisch land waar de meeste mensen zich als mestizo identificeren (van gemengde inheemse en Europese afkomst), met grote Quechua- en Aymarabevolkingen in de Andes, tientallen inheemse volken in de Amazone en gemeenschappen van Afrikaanse, Chinese, Japanse, Europese en Midden-Oosterse afkomst. De regio's verschillen in taal, eten, kleding en geschiedenis, dus "de Peruaan" als enkel type bestaat niet.
Voor bezoekers gelden vooral deze regels: vraag toestemming voordat je mensen fotografeert, betaal een eerlijke prijs voor diensten en goederen, bezoek gemeenschappen alleen via afspraken waar zij mee hebben ingestemd en behandel levende culturen niet als decor.
Een land van regio's
Peru wordt meestal verdeeld in drie natuurlijke regio's: de droge kust, de bergachtige sierra en de beboste selva. Elke regio heeft haar eigen manier van leven ontwikkeld, gevormd door klimaat en geschiedenis, en elk heeft een eigen identiteitsgevoel. Mensen van de kust, het hoogland en het regenwoud maken vaak grappen over elkaar, en ze eten, spreken en vieren anders.
In de volkstelling van 2017 werd mensen gevraagd hoe ze zichzelf identificeren. Een meerderheid koos mestizo, een flink deel koos Quechua, en kleinere delen kozen Aymara, wit, Afro-Peruaans en de opties voor inheemse Amazonevolken. Die categorieën zijn grof, want identiteit is vloeiend en iemand kan tegelijk Quechua-sprekend, stedelijk en trots op zijn Spaanse afkomst zijn.
Migratie is de grote kracht van de afgelopen zeventig jaar. Miljoenen mensen uit het hoogland trokken naar Lima, nu een stad waar de Andes- en kustculturen elkaar overlappen, van eten tot muziek en zaken doen. Voor het langere verhaal achter deze mix zie je de geschiedenis van Peru en de talen van Peru.
De kust: Lima en de noordelijke valleien
De kust is de thuisbasis geweest van opeenvolgende beschavingen, van de Moche en Chimú in het noorden tot de Nasca in het zuiden, en de nakomelingen van die volken wonen er nog, vermengd met latere nieuwkomers. Vissersgemeenschappen zoals die bij Máncora en Paracas houden tradities in stand die met de zee verbonden zijn, waaronder de kleine rietboten die caballitos de totora heten en aan de noordkust nog steeds worden gebruikt.
De moderne kustcultuur heet criollo: een Spaanssprekende, stedelijke cultuur, gevormd door het koloniale verleden van Lima, met eigen eten, muziek en humor. De keuken, van ceviche tot chifa, en de muziek, van vals tot festejo, zijn hoekstenen van het nationale imago; zie muziek en dans van Peru.
In het noorden geven het paard, de strohoed en de heiligenverering een eigen smaak. De kustwoestijn herbergt ook grote bevloeide landbouwbedrijven en snelgroeiende steden. Om de eerdere culturen van de kust te begrijpen lees je over Chan Chan en Sipán, waar archeologie en levende gemeenschappen elkaar ontmoeten.
Het hoogland: Quechua en Aymara
Het hoogland is het kerngebied van de Quechua, nakomelingen van volken die in de Inca-staat werden opgenomen, en van de Aymara rond het Titicacameer. Quechua wordt door miljoenen mensen gesproken, met regionale varianten die niet allemaal even makkelijk wederzijds te verstaan zijn. Aymara wordt vooral gesproken in de regio Puno en over de grens in Bolivia.
Het leven op het platteland draait om aardappels, maïs, quinoa en het hoeden van lama's en alpaca's, georganiseerd in gemeenschappen die land en arbeid delen. Kleding, vooral de hoeden, rokken en geweven stoffen van de vrouwen, verraadt het dorp; zie textiel. De Quechua zijn geen overblijfsel uit het verleden: het zijn leraren, artsen, politici en ondernemers, en velen wonen in steden.
Op het Titicacameer wonen de Uros op drijvende rieteilanden en staat de gemeenschap van Taquile op een rotsig eiland bekend om het breiwerk; beide zijn nu sterk afhankelijk van toerisme, dat inkomsten brengt maar ook druk. Lees Taquile en de Uros-eilanden over hoe je ze bezoekt. In de regio Cusco worden de Q'eros vaak beschreven als hoeders van oude tradities, al is dat beeld zelf deels een toeristische uitvinding.
Volkeren van de Amazone
De Peruaanse Amazone is de thuisbasis van tientallen inheemse volken die talen uit meerdere families spreken. Het ministerie van Cultuur erkent officieel 55 inheemse volken in het land, de meeste in het laagland. Tot de grotere groepen behoren de Asháninka, de Awajún en de Shipibo-Konibo, die laatste bekend om de geometrische motieven op stof en aardewerk. Sommige gemeenschappen in afgelegen reservaten, in Manu en elders, leven vrijwillig in isolement, en de wet beschermt hun recht om niet te worden benaderd.
Het dagelijks leven combineert vissen, het verbouwen van cassave en bakbananen, jagen en verzamelen, met een groeiende betrokkenheid bij scholen, gezondheidsposten en de geldeconomie. Gemeenschappen strijden voor landtitels tegen houtkap, mijnbouw en olie, dus toerisme kan belangrijk zijn voor het inkomen, maar kan ook de meningen verdelen.
Kies lodges en tours waarbij de gemeenschap eigenaar is, ze runt of een afgesproken belang heeft. Probeer nooit geïsoleerde groepen te bezoeken. Zie Iquitos, Tambopata en Manu voor de regio's en wat je eet in de Amazone voor het eten.
Afro-Peruaanse gemeenschappen
Vanaf de zestiende eeuw werden Afrikanen als tot slaaf gemaakten naar Peru gebracht, om te werken op suiker- en katoenplantages aan de kust, in huishoudens en in steden. De slavernij werd in 1854 afgeschaft. Afro-Peruaanse gemeenschappen zijn nog sterk aanwezig ten zuiden van Lima, in Ica en Chincha, en in het noorden bij Piura, en ze hebben het Peruaanse eten, de muziek en de religie gevormd.
Tot hun culturele bijdrage horen de cajón, de festejo, anticuchos, het nagerecht picarones en de verering van de Señor de los Milagros, beschreven in feesten in Peru en Afro-Peruaanse muziek. Lange tijd was de gemeenschap ondervertegenwoordigd in geschiedenisboeken en het openbare leven; dat is officieel erkend, en de staat heeft excuses aangeboden en maatregelen tegen discriminatie genomen.
Bezoekers kunnen leren in musea, cultuurcentra en op festivals in de omgeving van Chincha, waar dans en muziek worden opgevoerd. Net als elders is racisme nog een probleem, dus luisteren naar Afro-Peruaanse stemmen is meer waard dan afgaan op toeristische clichés.
Chinese en Japanse Peruanen
Vanaf het midden van de negentiende eeuw werden tienduizenden Chinese arbeiders, meestal uit Guangdong, naar Peru gehaald om onder harde contracten te werken op plantages en guanoeilanden. Hun nakomelingen bouwden bedrijven op en gaven met chifa, de Peruaanse variant van de Kantonese keuken, vorm aan de keuken van Lima; lees chifa. De Barrio Chino van Lima, vlak bij het historische centrum, bewaart dit erfgoed.
De Japanse immigratie begon in 1899, met contractarbeiders op de kustplantages. De gemeenschap, Nikkei genoemd, kreeg te maken met discriminatie en ontberingen in oorlogstijd, waaronder inbeslagname van eigendommen en in sommige gevallen deportatie naar de Verenigde Staten tijdens de Tweede Wereldoorlog. Alberto Fujimori, president in de jaren negentig, was de bekendste Peruaan van Japanse afkomst en een omstreden figuur.
De Nikkei-keuken, die Japanse technieken combineert met Peruaanse ingrediënten, is nu internationaal beroemd: zie Nikkei-eten. Andere gemeenschappen zijn onder meer Italianen, Duitsers in plaatsen als Pozuzo, Arabieren en Joden, die elk hun stempel hebben gedrukt op handel, eten en architectuur in Lima en daarbuiten.
Gemeenschappen respectvol bezoeken
Gemeenschapstoerisme kan positief zijn als het wordt georganiseerd door de mensen die er wonen. Zoek programma's waarbij de gastheren de prijs bepalen, een aanzienlijk deel van het geld in de gemeenschap blijft en het bezoek vooraf is geregeld in plaats van dat je onaangekondigd aanklopt. Spreek af wat erbij inbegrepen is en neem kleingeld mee voor aankopen.
Vraag toestemming voordat je foto's maakt, zeker van kinderen en in woningen. Veel mensen verwachten een betaling om te poseren; betaal die of laat het. Deel geen snoep of geld uit aan kinderen, want dat moedigt bedelen aan; wil je helpen, doneer dan aan een school of gezondheidspost via een bekende organisatie. Kleed je bescheiden, groet de mensen en leer een paar woorden Quechua of Spaans: zie handige Spaanse zinnen.
Koop ambachtelijk werk rechtstreeks bij de makers en betaal een eerlijke prijs, zoals besproken in verantwoord reizen. Vermijd tours die een dorp als een mensendierentuin behandelen en wees eerlijk als een ervaring geënsceneerd aanvoelt. Een bezoek werkt het best als het een gesprek tussen gelijken is.
Veelgestelde vragen
Welke bevolkingsgroepen wonen er in Peru?
De meeste Peruanen zijn mestizo, met grote Quechua- en Aymarabevolkingen in de Andes en tientallen inheemse volken in de Amazone. Daarnaast zijn er Afro-Peruaanse, Chinese, Japanse, Europese en Arabische gemeenschappen.
Hoeveel inheemse volken zijn er in Peru?
Het ministerie van Cultuur erkent officieel 55 inheemse volken, die 47 inheemse talen spreken. De meeste wonen in de Amazone, een kleiner aantal in de Andes.
Leven de Inca's nog?
De Inca-staat eindigde in de zestiende eeuw, maar zijn nakomelingen leven voort, vooral in Quechua-sprekende gemeenschappen. Het woord Inca verwijst strikt genomen naar de heerser en zijn staat, dus de meeste mensen noemen zichzelf tegenwoordig Quechua of Peruaan.
Mag ik lokale mensen fotograferen?
Vraag altijd eerst toestemming. Sommige mensen vragen een kleine vergoeding, en sommigen weigeren. Fotografeer kinderen, ceremonies of woningen niet zonder toestemming en respecteer een weigering.
Waarom is het Peruaanse eten door China en Japan beïnvloed?
Chinese arbeiders kwamen vanaf de jaren 1840 en Japanse vanaf 1899, en hun nakomelingen openden restaurants en pasten hun keuken aan Peruaanse ingrediënten aan. Het resultaat is de chifa- en Nikkei-keuken.
Leven mensen in de Peruaanse Amazone geïsoleerd?
De meesten wonen in vaste gemeenschappen met scholen, boten en mobiele telefoons. Een klein aantal groepen, vooral in Manu, Madre de Dios en het noordoosten, leeft vrijwillig in isolement en mag volgens de wet niet worden benaderd.
Is het veilig om Uros en Taquile te bezoeken?
Ja, wat de persoonlijke veiligheid betreft, en het zijn gevestigde bestemmingen. De belangrijkere vraag is hoe je ze verantwoord bezoekt: kies voor opties die door de gemeenschap worden gerund, koop ambachtelijk werk rechtstreeks en vraag toestemming voordat je foto's maakt.