Peru to kraj wieloetniczny, w którym większość ludzi określa się jako mestizo (osoby o mieszanym rdzennym i europejskim pochodzeniu), z licznymi populacjami Keczua i Ajmara w Andach, kilkudziesięcioma ludami rdzennymi w Amazonii oraz społecznościami pochodzenia afrykańskiego, chińskiego, japońskiego, europejskiego i bliskowschodniego. Regiony różnią się językiem, kuchnią, strojem i historią, więc „jeden Peruwiańczyk” jako typ nie istnieje.
Dla odwiedzających najważniejsze zasady to pytać przed fotografowaniem ludzi, uczciwie płacić za usługi i towary, odwiedzać wspólnoty na zasadach, które same ustaliły, i nie traktować żywych kultur jak scenografii.
Kraj regionów
Peru zwykle dzieli się na trzy regiony naturalne: suche wybrzeże (costa), górzystą sierrę i zalesioną selvę. Każdy wytworzył własny styl życia, ukształtowany przez klimat i historię, i każdy ma własne poczucie tożsamości. Mieszkańcy wybrzeża, gór i dżungli często żartują z siebie nawzajem, a jedzą, mówią i świętują inaczej.
Spis powszechny z 2017 roku pytał ludzi, jak się określają. Większość wybrała mestizo, znaczna część Keczua, a mniejsze odsetki Ajmara, białych, Afroperuwiańczyków i rdzennych mieszkańców Amazonii. Te kategorie są przybliżone, bo tożsamość jest płynna, a ta sama osoba może mówić po keczua, mieszkać w mieście i być dumna z hiszpańskich korzeni.
Migracja to wielka siła ostatnich siedemdziesięciu lat. Miliony górali przeniosły się do Limy, która jest dziś miastem, gdzie kultury andyjska i nadmorska nakładają się na siebie, od jedzenia po muzykę i biznes. Dłuższą historię, która doprowadziła do tej mieszanki, opisujemy w tekstach o historii Peru i językach Peru.
Wybrzeże: Lima i północne doliny
Wybrzeże było domem kolejnych cywilizacji, od Moche i Chimú na północy po Nasca na południu, a potomkowie tych ludów nadal tu żyją, wymieszani z późniejszymi przybyszami. Społeczności rybackie, takie jak te w okolicach Máncory i Paracas, zachowują tradycje związane z morzem, w tym małe łódki z trzciny zwane caballitos de totora, wciąż używane na północnym wybrzeżu.
Nowoczesna kultura wybrzeża określana jest jako criollo: hiszpańskojęzyczna, miejska kultura ukształtowana przez kolonialną przeszłość Limy, z własną kuchnią, muzyką i humorem. Jej kuchnia, od ceviche po chifa, i muzyka, od valsa po festejo, są filarami narodowego wizerunku; zobacz muzykę i taniec Peru.
Na północy konie, słomkowe kapelusze i kult świętych nadają krajobrazowi odrębny smak. Pustynia przybrzeżna to także duże nawadniane farmy i szybko rosnące miasta. Aby zrozumieć wcześniejsze kultury wybrzeża, przeczytaj o Chan Chan i Sipán, gdzie archeologia spotyka się z żywymi społecznościami.
Góry: Keczua i Ajmara
Wyżyny są sercem ziemi Keczua, potomków ludów włączonych do państwa Inków, oraz Ajmara wokół jeziora Titicaca. Językiem keczua mówią miliony ludzi, a jego regionalne odmiany nie zawsze łatwo się wzajemnie rozumieją. Ajmara używa się głównie w regionie Puno i za granicą w Boliwii.
Życie na wsi kręci się wokół ziemniaków, kukurydzy, komosy ryżowej oraz wypasu lam i alpak, w ramach wspólnot, które dzielą ziemię i pracę. Strój, zwłaszcza kobiece kapelusze, spódnice i tkaniny, wskazuje wioskę; zobacz tkaniny. Keczua nie są reliktem przeszłości: są nauczycielami, lekarzami, politykami i przedsiębiorcami, a wielu mieszka w miastach.
Nad jeziorem Titicaca Uros żyją na pływających trzcinowych wyspach, a społeczność Taquile na skalistej wyspie słynie z dziewiarstwa; obie dziś mocno polegają na turystyce, która przynosi dochód, ale i presję. Przeczytaj o Taquile i Wyspach Uros, by dowiedzieć się, jak je odwiedzać. W regionie Cusco Q'eros bywają opisywani jako strażnicy dawnych tradycji, choć ten obraz sam jest częściowo turystycznym wymysłem.
Ludy Amazonii
Peruwiańska Amazonia jest domem dla kilkudziesięciu ludów rdzennych mówiących językami z kilku rodzin. Ministerstwo Kultury oficjalnie uznaje w skali kraju 55 ludów rdzennych, z których większość mieszka na nizinach. Większe grupy to Asháninka, Awajún i Shipibo-Konibo, ci ostatni znani z geometrycznych wzorów na tkaninach i ceramice. Niektóre społeczności w odległych rezerwatach, w Manu i gdzie indziej, żyją w dobrowolnej izolacji, a prawo chroni ich prawo do tego, by nie nawiązywać z nimi kontaktu.
Codzienne życie łączy łowienie ryb, uprawę manioku i bananów, polowanie i zbieractwo, z coraz większym udziałem szkół, ośrodków zdrowia i gospodarki pieniężnej. Wspólnoty walczą o tytuły własności ziemi z wyrębem, górnictwem i przemysłem naftowym, więc turystyka może mieć znaczenie dla dochodów, ale może też dzielić opinie.
Wybieraj lodge i wycieczki, w których wspólnota jest właścicielem, prowadzi je lub ma wynegocjowany udział. Nigdy nie próbuj odwiedzać grup w izolacji. Zobacz Iquitos, Tambopata i Manu, by poznać te regiony, oraz co jeść w Amazonii, by poznać tamtejszą kuchnię.
Społeczności afroperuwiańskie
Afrykanie byli sprowadzani do Peru jako zniewoleni od XVI wieku, do pracy w nadmorskich posiadłościach trzciny cukrowej i bawełny, w domach i w miastach. Niewolnictwo zniesiono w 1854 roku. Społeczności afroperuwiańskie pozostają silne na południe od Limy, w Ica i Chincha oraz na północy koło Piury i ukształtowały peruwiańską kuchnię, muzykę i religię.
Ich wkład kulturowy obejmuje cajón, festejo, anticuchos, deser picarones i kult Señor de los Milagros, opisane w tekstach o festiwalach w Peru i muzyce afroperuwiańskiej. Przez długi czas społeczność ta była niedoreprezentowana w podręcznikach historii i w życiu publicznym; zostało to oficjalnie uznane, a państwo wystosowało przeprosiny i wprowadziło środki przeciw dyskryminacji.
Odwiedzający mogą uczyć się w muzeach, centrach kultury i na festiwalach w okolicach Chincha, gdzie wykonuje się taniec i muzykę. Podobnie jak w innych miejscach, rasizm nadal jest problemem, więc słuchanie głosów Afroperuwiańczyków jest cenniejsze niż poleganie na turystycznych kliszach.
Peruwiańczycy chińskiego i japońskiego pochodzenia
Od połowy XIX wieku dziesiątki tysięcy chińskich robotników, głównie z Guangdongu, sprowadzono do pracy na plantacjach i wyspach guana na mocy surowych kontraktów. Ich potomkowie zakładali firmy i ukształtowali kuchnię Limy poprzez chifa, peruwiańską wersję kuchni kantońskiej; przeczytaj o chifa. Barrio Chino w Limie, blisko historycznego centrum, zachowuje to dziedzictwo.
Imigracja japońska zaczęła się w 1899 roku, gdy robotnicy kontraktowi przybyli na nadmorskie plantacje. Społeczność zwana Nikkei doświadczyła dyskryminacji i wojennych trudności, w tym konfiskaty mienia i w niektórych przypadkach deportacji do Stanów Zjednoczonych podczas II wojny światowej. Alberto Fujimori, prezydent w latach dziewięćdziesiątych, był najbardziej znanym Peruwiańczykiem japońskiego pochodzenia i postacią kontrowersyjną.
Kuchnia Nikkei, łącząca japońską technikę z peruwiańskimi składnikami, jest dziś znana na całym świecie: zobacz kuchnię Nikkei. Inne społeczności to Włosi, Niemcy w miastach takich jak Pozuzo, Arabowie i Żydzi, którzy każdy zostawili ślad w handlu, kuchni i architekturze Limy i poza nią.
Jak odwiedzać wspólnoty z szacunkiem
Turystyka oparta na wspólnotach może być pozytywna, gdy organizują ją ludzie, którzy tam mieszkają. Szukaj programów, w których gospodarze ustalają cenę, znaczna część dochodu zostaje we wspólnocie, a wizyta jest umawiana z wyprzedzeniem, a nie przez przyjście bez zapowiedzi. Ustal, co jest w cenie, i miej przy sobie drobne na zakupy.
Pytaj o zgodę przed zdjęciami, zwłaszcza dzieci i wnętrz domów. Wiele osób oczekuje zapłaty za pozowanie; zapłać albo odmów. Nie rozdawaj dzieciom słodyczy ani pieniędzy, bo to zachęca do żebrania; jeśli chcesz pomóc, przekaż darowiznę na szkołę lub ośrodek zdrowia przez znaną organizację. Ubieraj się skromnie, witaj się z ludźmi i naucz się kilku słów po keczua lub hiszpańsku: zobacz przydatne zwroty hiszpańskie.
Rękodzieło kupuj bezpośrednio od twórców i płać uczciwą cenę, jak omawiamy w tekście o odpowiedzialnych podróżach. Unikaj wycieczek, które traktują wioskę jak ludzkie zoo, i bądź szczery, jeśli jakieś doświadczenie wydaje się inscenizowane. Wizyta sprawdza się najlepiej, gdy jest rozmową równych sobie.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie grupy etniczne mieszkają w Peru?
Większość Peruwiańczyków to mestizo, z licznymi populacjami Keczua i Ajmara w Andach oraz kilkudziesięcioma ludami rdzennymi w Amazonii. Są też społeczności afroperuwiańskie, chińskie, japońskie, europejskie i pochodzenia arabskiego.
Ile ludów rdzennych jest w Peru?
Ministerstwo Kultury oficjalnie uznaje 55 ludów rdzennych, mówiących 47 językami rdzennymi. Większość mieszka w Amazonii, a mniejsza liczba w Andach.
Czy Inkowie nadal żyją?
Państwo Inków upadło w XVI wieku, ale jego potomkowie żyją dalej, zwłaszcza wśród społeczności mówiących po keczua. Słowo Inka odnosi się ściśle do władcy i jego państwa, więc dziś większość ludzi nazywa siebie Keczua lub Peruwiańczykami.
Czy wolno robić zdjęcia miejscowym?
Zawsze najpierw zapytaj. Niektórzy proszą o niewielką opłatę, a niektórzy odmawiają. Nie fotografuj dzieci, ceremonii ani domów bez pozwolenia i uszanuj odmowę.
Dlaczego kuchnia peruwiańska ma wpływy chińskie i japońskie?
Chińscy robotnicy przybywali od lat czterdziestych XIX wieku, a Japończycy od 1899 roku; ich potomkowie otwierali restauracje i dostosowywali swoją kuchnię do peruwiańskich składników. Rezultatem są chifa i kuchnia Nikkei.
Czy ludzie w peruwiańskiej Amazonii żyją w izolacji?
Większość mieszka w osiadłych wspólnotach ze szkołami, łodziami i telefonami komórkowymi. Niewielka liczba grup, głównie w Manu, Madre de Dios i na północnym wschodzie, żyje w dobrowolnej izolacji i zgodnie z prawem nie należy z nimi nawiązywać kontaktu.
Czy odwiedzanie Uros i Taquile jest bezpieczne?
Tak, jeśli chodzi o osobiste bezpieczeństwo, to dobrze ugruntowane cele podróży. Ważniejsze jest pytanie, jak odwiedzać je odpowiedzialnie: wybieraj opcje prowadzone przez wspólnoty, kupuj rękodzieło bezpośrednio i pytaj o zgodę przed zdjęciami.