Historia Peru liczy ponad 10 000 lat: łowcy-zbieracze, pierwsze miasta, takie jak Caral, szereg regionalnych cywilizacji, Imperium Inków, panowanie hiszpańskie od 1532 roku, niepodległość w 1821 roku i republika, która przeżyła wojny, przewroty, reformy i konflikt wewnętrzny. Każda epoka zostawiła materialne ślady, które łatwo odwiedzić.
Warto zapamiętać dwie kluczowe daty: 1532, kiedy Hiszpanie pojmali władcę Inków Atahualpę, oraz 1821, kiedy proklamowano niepodległość.
Pierwsi osadnicy i najwcześniejsi rolnicy
Ludzie dotarli w Andy i na wybrzeże Pacyfiku grubo ponad 10 000 lat temu, prawdopodobnie wędrując na południe z północy Ameryki Południowej. Pierwsze grupy polowały, łowiły ryby i zbierały rośliny, a z czasem udomowiły rośliny i zwierzęta: ziemniaka na wyżynach, kukurydzę, fasolę i dynię w dolinach oraz lamę i alpakę jako zwierzęta juczne i dostarczające włókna. Dokładne daty przybycia pierwszych ludzi są przedmiotem sporów, a stanowiska, którym przypisuje się starsze osadnictwo, są dyskutowane wśród archeologów.
Około 3000 roku p.n.e. społeczności rybackie na wybrzeżu i rolnicy w dolinach rzek zbudowali pierwsze monumentalne ośrodki. Najsłynniejszy z nich to Caral w dolinie Supe, na północ od Limy, miasto platform i placów, które często nazywa się najstarszym w obu Amerykach. Jego budowniczowie początkowo nie znali ceramiki i nie jest znane żadne ich pismo, a mimo to zorganizowali pracę na wielką skalę. Szerszą opowieść o tym i późniejszych społeczeństwach znajdziesz w artykule o cywilizacjach przedinkaskich.
Regionalne cywilizacje przed Inkami
Mniej więcej od 900 roku p.n.e. w Peru powstawała i upadała kolejna kultura za kulturą. Chavín rozpowszechniło styl religijny na północnych wyżynach. Na południowym wybrzeżu tkacze z Paracas i Nazca, słynni z linii na pustyni, stworzyli wyjątkowe tkaniny i ceramikę. Na północnym wybrzeżu Moche wznieśli piramidy z suszonej cegły i wytwarzali realistyczną ceramikę portretową, a później Chimú zbudowali Chan Chan, największe miasto z cegły suszonej w obu Amerykach.
Na wyżynach Wari i Tiwanaku stworzyły rozległe państwa między około 600 a 1000 rokiem n.e. Gdy ich potęga upadła, pojawiły się mniejsze regionalne królestwa, takie jak Chachapoya z lasu mglistego. Żaden z tych ludów nie zostawił zapisów pisanych, więc ich dzieje znamy z archeologii, sztuki i późniejszych relacji kolonialnych, a niektóre pytania pozostają otwarte.
Państwo Inków
Inkowie zaczynali jako jedna z kilku grup wokół Cusco. Około połowy XV wieku, za panowania władcy Pachacutiego, szybko się rozrastali, a w ciągu mniej więcej stu lat ich terytorium, które nazywali Tawantinsuyu, sięgało od południowej Kolumbii po środkowe Chile. Rządzili za pomocą dróg, magazynów, służby pracy i używania keczua jako języka administracji.
Imperium było młode i miało swoje słabości. Po śmierci Huayny Capaca, prawdopodobnie z powodu epidemii, jego synowie Huáscar i Atahualpa toczyli wojnę domową. Atahualpa dopiero co zwyciężył, gdy przybył Francisco Pizarro z około 170 Hiszpanami. Artykuł o Imperium Inków opisuje tę historię dokładniej, a najlepsze miejsca, by zobaczyć jego dziedzictwo, leżą wokół Cusco.
Podbój i wicekrólestwo
W listopadzie 1532 roku Pizarro zasadzką pojmał Atahualpę w Cajamarce, przetrzymywał go dla okupu i stracił w 1533 roku. Hiszpanie wkroczyli do Cusco wkrótce potem. Opór trwał z Vilcabamby do 1572 roku, kiedy ostatni władca Inków, Túpac Amaru I, został pojmany i stracony. Wydarzenia i ich przyczyny opisuje artykuł o podboju hiszpańskim.
Lima, założona w 1535 roku, została stolicą Wicekrólestwa Peru, które przez pewien czas obejmowało dużą część hiszpańskiej Ameryki Południowej. Srebro z Potosí i rtęć z Huancavelica napędzały gospodarkę, opartą na pracy przymusowej, a ludność tubylcza gwałtownie malała z powodu chorób i wyzysku. Kościoły, klasztory i rezydencje z tej epoki przetrwały w historycznym centrum Limy i w innych starych miastach.
Bunty i niepodległość
Rządy kolonialne wywoływały powstania, z których największe, pod wodzą Túpaca Amaru II w 1780 roku, zostało stłumione, ale wciąż jest pamiętane. Na początku XIX wieku inwazja Napoleona na Hiszpanię i ruchy niepodległościowe w innych częściach Ameryki Południowej osłabiły władzę królewską.
José de San Martín przybył z armią z Chile i proklamował niepodległość w Limie 28 lipca 1821 roku, a ta data jest obchodzona jako święto narodowe. Siły hiszpańskie wciąż jednak trzymały wyżyny, a sprawę rozstrzygnęli Simón Bolívar i Antonio José de Sucre, których zwycięstwo pod Ayacucho w grudniu 1824 roku zakończyło panowanie hiszpańskie na kontynencie. Pełną relację znajdziesz w artykule o niepodległości.
Republika: guano, wojna i reformy
Wczesna republika była niestabilna, z częstymi rządami wojskowych. Dochody z guano, ptasich odchodów używanych jako nawóz i eksportowanych w połowie XIX wieku, sfinansowały krótki rozkwit. Potem Peru straciło terytoria w wojnie o Pacyfik (1879-1883) z Chile, co do dziś kształtuje pamięć narodową.
XX wiek przyniósł ropę, rybołówstwo i górnictwo, szybką migrację z wyżyn do Limy oraz polityczne wahnięcia. Reformatorski rząd wojskowy Juana Velasco Alvarado (1968-1975) przeprowadził wielką reformę rolną i uznał keczua za język urzędowy. Ludność tubylcza i wiejska zyskała więcej praw na papierze niż w praktyce, i to na wiele dziesięcioleci.
Konflikt, demokracja i dziś
W latach 80. i na początku 90. Peru rozdzierał konflikt wewnętrzny, głównie między państwem a grupą partyzancką Świetlisty Szlak, który pochłonął dziesiątki tysięcy istnień, w większości tubylczych mieszkańców wiosek na wyżynach. Komisja Prawdy i Pojednania przedstawiła raport o tym okresie w 2003 roku.
Alberto Fujimori rządził od 1990 do 2000 roku, położył kres najgorszej przemocy i ustabilizował gospodarkę, ale jego rządy cechował autorytaryzm i korupcja. Od tego czasu Peru ma wybieralne rządy, wzrost gospodarczy napędzany górnictwem i rolnictwem oraz powracające kryzysy polityczne. Turystyka, w dużej mierze zbudowana na dziedzictwie opisanym w tej części serwisu, stała się jedną z głównych gałęzi gospodarki kraju.
Gdzie zobaczyć każdą epokę
Ponieważ historia Peru jest tak rozciągnięta w przestrzeni, podróż może prawie krok po kroku ją odtwarzać. Caral i Huaca Pucllana w Limie pokazują budownictwo wczesne i przedinkaskie; muzea Limy i Trujillo przechowują ceramikę, złoto i tkaniny; Chan Chan i Kuélap ukazują późniejsze państwa regionalne; Cusco i Święta Dolina Inków to serce państwa Inków.
Peru kolonialne dominuje w historycznych centrach Limy, Cusco i Arequipy, a republika pojawia się na placach, w pomnikach i na polu bitwy pod Ayacucho. Przewodnicy najbardziej przydają się na stanowiskach archeologicznych, gdzie wiele rzeczy nie jest opisanych, a lokalny specjalista potrafi oddzielić ustalone fakty od popularnych legend.
Najczęściej zadawane pytania
Jaka jest najstarsza cywilizacja w Peru?
Zwykle wymienia się Caral w dolinie Supe, z monumentalnym budownictwem od około 3000 roku p.n.e. Inne bardzo wczesne stanowiska znajdują się wzdłuż wybrzeża, a archeolodzy wciąż doprecyzowują daty.
Kiedy Hiszpanie podbili Peru?
Oddział Pizarra pojmał Atahualpę w Cajamarce w 1532 roku, a Cusco upadło w 1533 roku. Opór trwał do 1572 roku, więc podbój był procesem, a nie pojedynczym wydarzeniem.
Kiedy jest peruwiańskie Święto Niepodległości?
Peru obchodzi niepodległość 28 i 29 lipca. Niepodległość proklamowano w 1821 roku, ale ostateczne zwycięstwo nad Hiszpanią przyszło w 1824 roku.
Czy Inkowie mieli pismo?
Nie jest znany żaden alfabet ani pismo. Zapisy prowadzili za pomocą quipu, systemu sznurów z węzłami, który wyjaśnia artykuł o inżynierii Inków.
Czym był Świetlisty Szlak?
Maoistyczną organizacją partyzancką, która od 1980 roku walczyła z peruwiańskim państwem. Komisja Prawdy i Pojednania z 2003 roku przypisała jej większość ofiar śmiertelnych, wskazując też na poważne nadużycia sił państwowych.
Czy w Peru nadal mówi się w keczua?
Tak, mówią nim miliony ludzi, głównie na wyżynach. Na obszarach, gdzie dominuje, jest językiem urzędowym obok hiszpańskiego.
Ile czasu potrzeba, by poznać historię Peru?
Dwutygodniowa podróż obejmująca Limę, Cusco i Świętą Dolinę Inków daje dobre podstawy do poznania okresu kolonialnego i inkaskiego. Dodanie północnego wybrzeża lub Nazca pozwala zobaczyć także kultury przedinkaskie.