Na długo przed Inkami w Peru rozwijały się liczne zaawansowane społeczeństwa: między innymi Caral (od około 3000 r. p.n.e.), Chavín, Paracas, Nazca, Moche, Wari, Tiwanaku, Chimú i Chachapoya. Zostawiły po sobie piramidy, cytadele, tkaniny, ceramikę i linie z Nazca. Większość stanowisk leży na północnym i południowym wybrzeżu oraz w północnych górach, z dala od trasy przez Cusco, i dobrze łączy się z podróżą do Trujillo, Chiclayo lub Nazca.
Caral i pierwsze miasta
Caral, w dolinie Supe około 180 km na północ od Limy, to najsłynniejsze stanowisko tradycji Norte Chico. Datowanie radiowęglowe umieszcza główny okres budowy między około 3000 a 1800 r. p.n.e., czyli w czasach pierwszych miast Mezopotamii i Egiptu. Zwiedzający zobaczą schodkowe platformy, zagłębione okrągłe place i dzielnice mieszkalne rozłożone na pustyni.
Uderza to, czego tu brakuje: nie ma ceramiki, wyraźnych śladów wojen ani pisma, choć pęk sznurów z węzłami znaleziony w pobliżu wywołał dyskusję o wczesnym prowadzeniu zapisów. Badacze wciąż spierają się, jak to społeczeństwo było zorganizowane i jak ważne było dla jego gospodarki rybołówstwo. Do Caral można pojechać na jednodniową wycieczkę z Limy, a piramidy z czasów przedhiszpańskich w samej stolicy, takie jak Huaca Pucllana, pokazują tę samą tradycję budowania z cegły suszonej na słońcu (adobe).
Chavín: ośrodek kultu w górach
Chavín de Huántar w górach regionu Ancash rozkwitał mniej więcej od 900 do 200 r. p.n.e. Był ośrodkiem ceremonialnym, a nie miastem: kamiennym kompleksem świątynnym, którego wnętrze tworzy sieć wąskich galerii, kanałów i komór. W jego sercu stoi rzeźbiony granitowy monolit zwany Lanzón, przedstawiający postać z kłami.
Stanowisko znajduje się na liście UNESCO, a związany z nim styl artystyczny, z kotami, drapieżnymi ptakami i wężami, rozpowszechnił się szeroko w całym Peru. Zwykle zwiedza się je z Huaraz, jak opisano w przewodniku po Huaraz. W pobliskim muzeum są rzeźbione kamienne głowy, które dawniej zdobiły ściany świątyni. Wysokość jest jak na góry umiarkowana, ale nadal przekracza 3000 m n.p.m.
Paracas i Nazca na południowym wybrzeżu
Kultura Paracas (około 800 r. p.n.e. – 100 r. n.e.) słynie z pakietów grzebalnych owiniętych niezwykle misternie haftowanymi tkaninami, z których wiele trafiło do muzeów w Limie, oraz z czaszek kształtowanych za życia. Większość znalezisk pochodzi z pustynnego półwyspu, który jest dziś rezerwatem przyrody.
Po niej przyszła kultura Nazca, od około 100 r. p.n.e. do 800 r. n.e. Rozsławiły ją polichromowana ceramika, podziemne akwedukty, a przede wszystkim ogromne figury wykreślone na pustynnym podłożu, czyli linie z Nazca. Badacze wciąż spierają się o przeznaczenie tych linii: wysuwano teorie o rytuałach związanych z wodą, szlakach pielgrzymich i astronomii, żadna nie jest udowodniona. Można też odwiedzić ośrodek ceremonialny Nazca w Cahuachi, a na cmentarzu Chauchilla mumie są wystawione pod gołym niebem.
Moche i północne wybrzeże
Moche (około 100–800 r. n.e.) wznieśli ogromne piramidy z adobe, Huaca del Sol i Huaca de la Luna, w pobliżu dzisiejszego Trujillo. W Huacas de Moche zachowały się fragmenty oryginalnych malowanych fryzów, a muzeum na miejscu wyjaśnia odkrycia.
Garncarze Moche wytwarzali naczynia z uchem w kształcie strzemienia, ozdobione żywymi portretami i scenami polowań, rytuałów i wojen. W 1987 roku w pobliżu Chiclayo odkryto nienaruszony grobowiec Pana z Sipán, ze złotą i srebrną biżuterią oraz pochowanymi towarzyszami, jeden z najbogatszych pochówków andyjskich, jakie kiedykolwiek znaleziono. Zabytki są wystawione w muzeum w Lambayeque, a o odkrytych grobowcach piszemy w tekście o Sipán. Pani z Cao, wytatuowana władczyni z kompleksu El Brujo, zmieniła wyobrażenia o władzy kobiet w tym społeczeństwie.
Wari i Tiwanaku
Między około 600 a 1000 r. n.e. górskie tereny kształtowały dwa ekspansywne państwa. Wari, z ośrodkiem w pobliżu dzisiejszego Ayacucho, zbudowało planowe centra administracyjne, drogi i tarasy na znacznej części Peru. Jego ruiny w Wari oraz dalej na południe w Pikillacta koło Cusco pokazują sztywny, geometryczny układ. Tkaniny Wari, z abstrakcyjnymi tunikami z gobelinu, należą do najbardziej wyrafinowanych, jakie kiedykolwiek wykonano.
Tiwanaku, z centrum na południowym brzegu jeziora Titicaca na terenie dzisiejszej Boliwii, rozszerzyło swoje wpływy na południe Peru. Ważne były jego monumentalne budowle z kamienia i rolnictwo na podwyższonych polach, a peruwiański brzeg jeziora skrywa pokrewne pozostałości. Oba państwa upadły około 1000 r. n.e., być może z powodu suszy, ale ich drogi, tarasy i metody organizacji wykorzystali później Inkowie.
Chimú: największe miasto z adobe
Po Moche Chimú rządzili północnym wybrzeżem od około 900 r. n.e., aż do podboju przez Inków w latach 70. XV wieku. Ich stolica, Chan Chan, zajmuje kilka kilometrów kwadratowych koło Trujillo i jest największym miastem z adobe obu Ameryk, wpisanym na listę UNESCO. Mury odnowionego kompleksu Tschudi zdobią reliefy z rybami, ptakami i falami.
Chimú byli wytrawnymi metalurgami i zbudowali kanały nawadniające, dzięki którym uprawiano pola na pustyni. Inkowie po podboju zabrali chimúskich rzemieślników do Cusco. Ponieważ adobe łatwo ulega erozji, deszcze związane ze zjawiskiem El Niño są dla stanowiska stałym zagrożeniem, a zwiedzających prosi się, by trzymali się ścieżek i nie dotykali murów.
Chachapoya: lud lasu mglistego
Chachapoya, „ludzie lasu mglistego”, mieszkali we wschodnich Andach regionu Amazonas od około 800 do 1470 r. n.e., kiedy podbili ich Inkowie. Ich kamienna cytadela Kuélap wieńczy grzbiet na wysokości ponad 3000 m n.p.m., otoczona wysokimi murami i wypełniona okrągłymi kamiennymi domami.
W pobliżu grobowce w skałach i mumie z Leymebamba, wystawione dziś w lokalnym muzeum, ukazują ich zwyczaje pogrzebowe. W popularnych opowieściach Kuélap bywa nazywane „zaginionym miastem”, ale miejscowi znali je zawsze. Region jest odległy i najlepiej zwiedzać go przez kilka dni, z bazą w Chachapoyas, skąd można też dotrzeć do wodospadu Gocta.
Planowanie podróży śladami kultur przedinkaskich
Trasa po północnym wybrzeżu, z Trujillo do Chiclayo, obejmuje Moche, Chimú i Sipán w cztery lub pięć dni i można ją połączyć z Chachapoyas. Trasa po południowym wybrzeżu łączy Paracas, Icę i Nazca. Baza wypadowa do Caral to Lima, a muzea w Limie dają dobry przegląd, jak opisano w tekście muzea w Peru.
Przed podróżą sprawdź dni otwarcia, bo niektóre muzea są zamknięte w poniedziałki, a dostęp do stanowisk zmienia się wraz z pracami wykopaliskowymi i konserwatorskimi. Na wybrzeżu słońce i wiatr dają się mocno we znaki, więc zabierz wodę i kapelusz. Jeśli to możliwe, zatrudnij lokalnego przewodnika, bo większość stanowisk ma niewiele tablic informacyjnych.
Najczęściej zadawane pytania
Które stanowisko przedinkaskie najlepiej odwiedzić na początek?
Chan Chan razem z Huacas de Moche dają najpełniejszy obraz w jeden dzień z Trujillo. Jeśli chodzi o pojedynczą atrakcję, najsłynniejsze są linie z Nazca, choć ogląda się je głównie z góry.
Czy warto jechać do Caral z Limy?
Warto, jeśli interesuje cię archeologia, bo to najstarsza monumentalna zabudowa w Peru. Przygotuj się na długą jednodniową wyprawę i odsłonięte pustynne stanowisko z niewielką ilością cienia.
Kto zbudował linie z Nazca?
Przypisuje się je kulturze Nazca, a niektóre wcześniejsze linie wykonali Paracas. Ich przeznaczenie jest przedmiotem sporów, a linie są chronione, więc nie wolno po nich chodzić.
Czy kultury przedinkaskie podbili Inkowie?
Wiele z nich tak. Chimú, Chachapoya i różne ludy górskie zostały wchłonięte przez imperium w XV wieku, a starsze kultury podupadły już wcześniej.
Czy ruiny przedinkaskie można zobaczyć w Limie?
Tak. Huaca Pucllana w Miraflores i większe stanowisko Pachacamac leżą w obrębie miasta, a muzea mają bogate zbiory z czasów przedhiszpańskich.
Czy Pan z Sipán naprawdę był królem?
Był władcą i kapłanem Moche o wysokiej pozycji, a jego grobowiec należy do najbogatszych, jakie kiedykolwiek znaleziono w Andach. Badacze używają tytułów takich jak pan czy władca, ponieważ dokładną rolę polityczną wnioskują z przedmiotów.
Czy te stanowiska są dostępne komunikacją publiczną?
Do większości dojedziesz z Trujillo, Chiclayo, Huaraz, Nazca lub Chachapoyas transportem lokalnym albo na krótkich wycieczkach. Do odległych stanowisk, takich jak Caral i Cahuachi, łatwiej dotrzeć z wycieczką lub wynajętym samochodem.