Tkaniny andyjskie: tkanie, barwniki, zakupy

Sztuka starsza niż Inkowie

Tkactwo w Andach liczy tysiące lat. Suchy klimat wybrzeża zachował tkaniny wykonane przez kulturę Paracas na południowym wybrzeżu około dwóch tysięcy lat temu, a te haftowane płaszcze należą do najpiękniejszych tkanin starożytnego świata. Cywilizacje przedinkaskie, takie jak Nasca, Wari i Chimú, wszystkie tkały materiały z wielkim kunsztem, a za Inków cienka tkanina zwana cumbi była w niektórych kontekstach cenniejsza niż złoto: składano ją jako daninę, ofiarowano w ceremoniach i wymieniano między władcami.

To znaczenie nie zniknęło wraz z podbojem. Dziś tkactwo nadal jest częścią codzienności wielu górskich społeczności, gdzie kobiety, a w niektórych miejscach także mężczyźni, wytwarzają koce, pasy, torby, czapki i chusty służące do noszenia ciężarów. Muzea w Limie i Cusco mają starożytne okazy, co przydaje się jako kontekst przed zakupami; zobacz muzea w Peru.

Włókna: alpaka, lama, owca i wikunia

Włókno decyduje o odczuciu wyrobu. Alpaka jest miękka, ciepła i występuje w wielu naturalnych odcieniach od bieli po brąz i czerń; to najczęstszy wybór na szale, swetry i koce. Włókno lamy jest grubsze i używa się go do dywanów, lin i wytrzymałych toreb. Owcza wełna jest tańsza i szeroko stosowana w tkactwie wspólnotowym, gdzie bardzo dobrze przyjmuje barwnik.

Wikunia to najcenniejsze włókno ze wszystkich, pozyskiwane od dzikiego krewniaka lamy żyjącego na wysokim płaskowyżu. Kiedyś polowano na nią niemal do wyginięcia, dziś jest chroniona; włókno pochodzi od żywych zwierząt, które są zaganiane i strzyżone podczas wspólnotowych wydarzeń zwanych chaku. Prawdziwa wikunia jest bardzo droga, a tani wyrób sprzedawany jako wikunia to niemal na pewno coś innego. Oznaczenia takie jak „baby alpaca” opisują stopień delikatności włókna, a nie wiek zwierzęcia, a mieszanki z akrylem są częste, więc pytaj, z czego wyrób się składa.

Naturalne barwniki i kolor

Wiele społeczności nadal farbuje przędzę materiałami z otoczenia. Koszenila, mały owad żyjący na opuncji, daje czerwienie, róże i fiolety, zależnie od użytej zaprawy. Indygo i lokalne rośliny dają błękity i zielenie, a różne liście, korzenie, kora i porosty dają żółcienie, pomarańcze i brązy. Połączenie barwników z wełnami o różnych odcieniach daje miękkie, warstwowe tony, które wyróżniają wyroby barwione naturalnie.

Barwniki chemiczne pojawiły się w XIX wieku i są dziś powszechne, bo tanie i jaskrawe. Nie są „fałszywe”, a wielu znakomitych tkaczy ich używa, ale barwniki naturalne wymagają znacznie więcej czasu i cena to odzwierciedla. Pokaz w ośrodku tkackim, gdzie przędza jest zanurzana, a kolor zmienia się po dodaniu cytryny lub minerału, to jeden z najłatwiejszych sposobów, by zrozumieć ten proces, i dobra okazja, by zapytać, które wyroby w sklepie naprawdę mają naturalny kolor.

Jak powstaje tkanina: krosno przepasane

Większość tradycyjnych tkanin powstaje na krośnie przepasanym, z jednym końcem przywiązanym do słupa lub drzewa, a drugim do pasa wokół talii tkaczki. Napięcie reguluje się, odchylając się do tyłu, a krosno można zwinąć i zabrać ze sobą. Wełnę przędzie się ręcznie, często na wrzecionie, którego kobiety używają podczas marszu lub pilnowania zwierząt.

Jeden mały pas może zająć kilka dni, a duży koc lub misternie tkany panel nawet miesiące. Techniki różnią się w zależności od miejsca: niektóre wyroby mają figury w układzie wątku dodatkowego, inne to zwykłe pasy, a niektóre społeczności dodają haft lub pompony. Obserwowanie procesu pomaga zrozumieć, dlaczego ręcznie tkany wyrób kosztuje o wiele więcej niż fabryczny. Tkanie przy pracy zobaczysz w Chinchero, gdzie spółdzielnie chętnie przyjmują grupy, oraz w wielu wioskach na trasach wycieczek po Świętej Dolinie Inków.

Gdzie zobaczyć tkanie: Chinchero, Taquile, Pitumarca

Chinchero, wioska nad Świętą Doliną Inków, to najbardziej znany dla turystów ośrodek tkacki, z pokazami przędzenia, farbowania i tkania. Niedzielny targ i inkaskie tarasy sprawiają, że to naturalny przystanek; zobacz Chinchero.

Na Taquile, wyspie na jeziorze Titicaca, tkaniny powstają i są dziergane w ramach systemu wspólnotowego: mężczyźni dziergają misterne czapki, a kobiety tkają pasy. Sztuka tekstylna wyspy została uznana przez UNESCO za niematerialne dziedzictwo kulturowe. Szczegóły dojazdu znajdziesz w tekście o wyspie Taquile.

Pitumarca, dystrykt w regionie Cusco przy szlaku do Tęczowej Góry (Vinicunca), ma stowarzyszenia tkackie znane z wyrazistych wzorów i pokazów prowadzonych przez społeczność. Mniejsze wioski tkackie są w całych regionach Cusco i Puno, a Ayacucho i Huancavelica słyną także z wyrobów tkanych i haftowanych.

Odczytywanie wzorów

Wzory są językiem. W keczua tkane figury nazywają się pallay i obejmują zygzaki, linie schodkowe, ptaki, lamy, kwiaty i góry. Niektóre społeczności używają określonego wzoru, by wskazać, skąd ktoś pochodzi, a kolory i układ czapki, chusty czy spódnicy mogą identyfikować wioskę. Pewne motywy łączą się z inkaskimi kwadratami zwanymi tocapu, choć badacze wciąż spierają się o ich dokładne znaczenie.

Ostrożnie podchodź do prostych wyjaśnień w sklepach. Hasło sprzedawcy, że każdy symbol ma jedno stałe znaczenie, to zwykle uproszczenie, a znaczenia różnią się między społecznościami. Lepiej zapytać tkaczkę lub spółdzielnię, co dany wzór oznacza w ich wiosce. Związki między tkaninami, rytuałem i krajobrazem opisujemy w tekście o wierzeniach andyjskich, a tkaniny często pojawiają się w obchodach opisanych w tekście święta w Peru.

Ręcznie czy maszynowo?

Pomaga kilka wskazówek. Przędza ręcznie przędziona nieco różni się grubością, ręcznie tkane krawędzie rzadko są idealnie proste, a wzory powtarzają się z drobnymi różnicami. Od spodu splot jest staranny, ale nie tak jednolity jak maszynowy, a kolory barwników naturalnych są zwykle łagodniejsze i różnią się między partiami. Wyroby maszynowe mają dokładne powtórzenia, cienką przędzę o syntetycznym wyglądzie i często akrylowy połysk.

Coś mówią też waga i ciepło: prawdziwa alpaka grzeje, a nie jest ciężka. Drugą wskazówką jest cena: duży, misternie utkany wyrób w bardzo niskiej cenie raczej nie jest robotą ręczną. Nie polegaj na przykładaniu płomienia do włókna w sklepie; to kiepski test i nie jest mile widziany. Zamiast tego zapytaj, gdzie wyrób powstał, kto go wykonał i z jakiego włókna. Tkaczka lub spółdzielnia zwykle potrafią odpowiedzieć szczegółowo, a wiele z nich dołącza kartkę z nazwą społeczności.