Andes-textiel wordt geweven of gebreid van alpaca, lama, schapenwol en, zeldzaam, vicuña, vaak gekleurd met natuurlijke verfstoffen en gemaakt op een rugweefgetouw. De bekendste weefgemeenschappen die je kunt bezoeken zijn Chinchero in de Heilige Vallei, Taquile in het Titicacameer en Pitumarca bij Cusco. Een echt handgemaakt stuk vertoont kleine onregelmatigheden, kost meer dan een fabrieksproduct en koop je het best rechtstreeks bij de wevers of een coöperatie.
Patronen zijn niet alleen versiering: in veel gemeenschappen verwijzen ze naar een dorp, een status of een verhaal. Vraag toestemming voordat je mensen in klederdracht fotografeert.
Een kunst die ouder is dan de Inca's
Weven in de Andes is duizenden jaren oud. Door de droge omstandigheden aan de kust bleef doek van de Paracas-cultuur aan de zuidkust bewaard, zo'n tweeduizend jaar oud, en deze geborduurde mantels behoren tot het mooiste textiel van de oudheid. De pre-Inca-beschavingen zoals Nasca, Wari en Chimú weefden allemaal doek van groot vakmanschap, en onder de Inca's werd fijn doek, cumbi genaamd, in sommige situaties hoger gewaardeerd dan goud: het werd gegeven als tribuut, geofferd bij ceremonies en uitgewisseld tussen heersers.
Dat belang verdween niet met de verovering. Tegenwoordig hoort weven in veel hooglandgemeenschappen nog bij het dagelijks leven, waar vrouwen, en op sommige plekken mannen, dekens, riemen, tassen, hoeden en de omslagdoeken maken die als draagdoek dienen. Musea in Lima en Cusco bewaren oude stukken, wat nuttige context is voordat je gaat winkelen; zie musea in Peru.
Vezels: alpaca, lama, schaap en vicuña
De vezel bepaalt hoe een stuk aanvoelt. Alpaca is zacht, warm en verkrijgbaar in veel natuurlijke tinten van wit tot bruin en zwart, en is de gebruikelijkste keuze voor sjaals, truien en dekens. Lama-vezel is grover en wordt gebruikt voor kleden, touw en stevige tassen. Schapenwol is goedkoper en wordt veel gebruikt in het weefwerk van gemeenschappen, waar ze verf heel goed opneemt.
Vicuña is de fijnste vezel van allemaal, afkomstig van een wilde verwant van de lama die op de hoge hoogvlakte leeft. De dieren werden ooit bijna uitgeroeid en zijn nu beschermd; de vezel komt van levende dieren die in gemeenschapsevenementen, chaku genaamd, bijeengedreven en geschoren worden. Echte vicuña is erg duur, en een goedkoop product dat als vicuña wordt verkocht, is vrijwel zeker iets anders. Termen als "baby alpaca" geven een fijnheidsgraad aan en niet de leeftijd van het dier, en mengsels met acryl komen veel voor, dus vraag waaruit een stuk bestaat.
Natuurlijke verfstoffen en kleur
Veel gemeenschappen verven garen nog met materialen uit hun omgeving. Cochenille, een insect dat op de schijfcactus leeft, geeft rode, roze en paarse tinten, afhankelijk van het gebruikte beitsmiddel. Indigo en plaatselijke planten geven blauw en groen, en allerlei bladeren, wortels, schors en korstmossen geven geel, oranje en bruin. De combinatie van verfstoffen met verschillende soorten wol geeft de zachte, gelaagde tinten die natuurlijk geverfde stukken onderscheiden.
Chemische verfstoffen kwamen in de negentiende eeuw en zijn nu gewoon omdat ze goedkoop en fel zijn. Ze zijn niet "nep", en veel uitstekende wevers gebruiken ze, maar natuurlijke verf kost veel meer tijd en de prijs weerspiegelt dat. Een demonstratie in een weefcentrum, waar het garen wordt ondergedompeld en de kleur verandert wanneer er citroen of een mineraal bij komt, is een van de makkelijkste manieren om het proces te begrijpen, en een goede plek om te vragen welke artikelen in de winkel echt natuurlijke kleuren gebruiken.
Hoe doek ontstaat: het rugweefgetouw
Het meeste traditionele weefwerk gebeurt op een rugweefgetouw, met het ene uiteinde aan een paal of boom en het andere aan een band om het middel van de wever. De wever regelt de spanning door achterover te leunen, en het getouw kan worden opgerold en meegenomen. De wol wordt met de hand gesponnen, vaak met een handspil die vrouwen gebruiken terwijl ze lopen of op dieren passen.
Een enkele kleine riem kan dagen kosten, en een grote deken of een ingewikkeld geweven paneel maanden. De technieken verschillen per plek: sommige stukken worden geweven met figuren in complementair kettingpatroon, andere zijn gewoon gestreept, en sommige gemeenschappen voegen borduurwerk of pompons toe. Het proces zien helpt te begrijpen waarom een handgeweven artikel zoveel duurder is dan een fabrieksproduct. Weven aan het werk zie je in Chinchero, waar coöperaties groepen verwelkomen, en in veel dorpen langs de tourroutes in de Heilige Vallei.
Waar zie je weven: Chinchero, Taquile, Pitumarca
Chinchero, een dorp boven de Heilige Vallei, is het bekendste weefcentrum voor bezoekers, met demonstraties van spinnen, verven en weven. De zondagsmarkt en de Inca-terrassen maken het een vanzelfsprekende stop; zie Chinchero.
Op Taquile, een eiland in het Titicacameer, worden textiel geweven en gebreid binnen een gemeenschapssysteem, en breien mannen fijne mutsen terwijl vrouwen riemen weven. De textielkunst van het eiland is door UNESCO erkend als immaterieel cultureel erfgoed. Hoe je er komt, lees je in Taquile.
Pitumarca, een district in de regio Cusco bij het pad naar de Regenboogberg (Vinicunca), heeft weefverenigingen die bekendstaan om gedurfde patronen en demonstraties door de gemeenschap zelf. Kleinere weefdorpen liggen verspreid over de regio's Cusco en Puno, en ook Ayacucho en Huancavelica staan bekend om geweven en geborduurd werk.
De patronen lezen
Patronen vormen een taal. In het Quechua heten de geweven figuren pallay, en ze omvatten zigzaglijnen, trapvormen, vogels, lama's, bloemen en bergen. Sommige gemeenschappen gebruiken een bepaald motief om aan te geven waar iemand vandaan komt, en de kleuren en indeling van een hoed, sjaal of rok kunnen een dorp verraden. Bepaalde motieven hangen samen met de Inca-vierkantjes die tocapu heten, al discussiëren onderzoekers nog over de precieze betekenis.
Wees voorzichtig met eenvoudige uitleg in winkels. De bewering dat elk symbool één vaste betekenis heeft, is meestal een vereenvoudiging, en betekenissen verschillen per gemeenschap. Beter is om de wever of de coöperatie te vragen wat een motief in hun dorp betekent. De banden tussen textiel, ritueel en landschap komen aan bod in Andes-geloof, en doek speelt vaak een rol bij de vieringen in feesten in Peru.
Handgemaakt of machinaal?
Verschillende kenmerken helpen. Handgesponnen garen varieert licht in dikte, handgeweven randen zijn zelden perfect recht en patronen herhalen zich met kleine verschillen. Aan de achterkant is het weefsel netjes maar niet machinaal uniform, en natuurlijk geverfde kleuren zijn vaak zachter en verschillen van partij tot partij. Machinaal gemaakte stukken hebben exacte herhalingen, dun garen dat synthetisch aanvoelt en vaak een acrylglans.
Ook gewicht en warmte zeggen iets: echte alpaca is warm zonder zwaar te zijn. De prijs is de andere aanwijzing: een groot, fijn geweven stuk voor een heel lage prijs is waarschijnlijk geen handwerk. Vertrouw niet op een vlam langs de vezel houden in een winkel; het is een slechte test en niet gewenst. Vraag liever waar het stuk is gemaakt, door wie en van welke vezel. Een wever of coöperatie kan meestal uitgebreid antwoord geven, en veel stukken hebben een kaartje met de naam van de gemeenschap.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen baby alpaca en alpaca?
Baby alpaca verwijst naar een fijne vezelkwaliteit, meestal van de eerste scheerbeurt of van de zachtste delen van de vacht, en niet naar een jong dier. Gewone alpaca is wat grover maar nog steeds warm. Mengsels met schapenwol of acryl komen veel voor, dus controleer het etiket.
Is het legaal om vicuñawol in Peru te kopen?
Ja, als ze afkomstig is van officiële, erkende bronnen die levende dieren scheren. Vicuña is beschermd en de export is gereguleerd, dus bewaar bonnetjes en controleer de douaneregels van je eigen land. Een heel goedkoop vicuñaproduct is waarschijnlijk niet echt.
Waar koop je het best Andes-textiel?
Bij weefgemeenschappen en coöperaties zoals in Chinchero, Pitumarca en Taquile koop je rechtstreeks van de maker. Markten en winkels in de stad bieden meer keus maar minder zekerheid over de herkomst. Vergelijk de kwaliteit voordat je koopt.
Hoe zie ik of textiel natuurlijke verfstoffen gebruikt?
De kleuren zijn meestal zachter en verschillen licht tussen de strengen, en een demonstratie laat de verfmaterialen zien. Vraag het de verkoper rechtstreeks. Felle, egale neonkleuren zijn chemische verfstoffen.
Zijn textieldemonstraties in de Heilige Vallei de moeite waard?
Ja, als je wilt weten hoe garen wordt gesponnen, geverfd en geweven. Ze zijn kort, bieden meestal de kans om te kopen en zijn makkelijk te combineren met een tour door de vallei. Je bent niet verplicht iets te kopen.
Hoe verzorg ik een alpacastuk?
Was het voorzichtig met de hand in koud water met milde zeep, druk het water eruit zonder te wringen en laat het plat drogen, uit de buurt van directe warmte. Berg het schoon op met een blokje cederhout of in een afgesloten zak tegen motten.
Mag ik oud textiel uit Peru meenemen?
Oud en historisch textiel is beschermd als cultureel erfgoed en mag niet zonder toestemming worden geëxporteerd. Moderne, nieuw gemaakte artikelen zijn prima. Lijkt een stuk oud, vraag de verkoper dan om documenten of laat het liggen.