Peru proklamowało niepodległość w Limie 28 lipca 1821 roku, gdy argentyński generał José de San Martín przypłynął z armią wyzwoleńczą. Wojna zakończyła się 9 grudnia 1824 roku bitwą pod Ayacucho, wygraną przez wojska pod dowództwem Antonia José de Sucre, wspierane przez Simóna Bolívara. Święta narodowe 28 i 29 lipca upamiętniają proklamację.
Powstała wówczas republika przeszła przez rządy wojskowe, boom guanowy, wojnę z Chile i głębokie przemiany społeczne w XX wieku.
Dlaczego Peru było ostatnim bastionem Hiszpanii
Peru było najbogatszą i najwierniejszą częścią hiszpańskiej Ameryki i właśnie dlatego niepodległość przyszła tu późno. Gdy około 1810 roku ruchy w Wenezueli, Kolumbii, Argentynie i Chile zaczęły rzucać wyzwanie Hiszpanii, Lima pozostała konserwatywną twierdzą. Kolonialna elita stolicy zależała od instytucji królewskich, handlu srebrem i kopalń. Obawiała się też, że zerwanie z koroną wywoła wstrząs podobny do tego, który w 1780 roku wywołał Túpac Amaru II.
Lokalne powstania zdarzały się jeszcze przed 1820 rokiem, na przykład w Cusco w 1814 roku, ale siły hiszpańskie i armia wicekróla je tłumiły. Wielu Peruwiańczyków, zarówno Indian, jak i kreoli, było więc podzielonych: jedni walczyli za koronę, inni po stronie patriotów, a wielu próbowało trzymać się z dala od wojny. Historycy używają określenia „wyzwolenie importowane z zewnątrz”, opisując rolę obcych armii, choć obraz jest bardziej złożony, bo Peruwiańczycy walczyli po obu stronach.
San Martín i proklamacja z 1821 roku
José de San Martín wyzwolił zachodnią Argentynę i Chile, zanim zwrócił się ku Peru. Jego armia wypłynęła z Valparaíso i we wrześniu 1820 roku wylądowała w pobliżu Pisco, na wybrzeżu kojarzonym dziś z Paracas. Zamiast prowadzić długą kampanię, posłużył się połączeniem nacisku, propagandy i negocjacji, a hiszpański wicekról wycofał się z Limy w góry w 1821 roku.
28 lipca 1821 roku San Martín proklamował niepodległość na Plaza Mayor w Limie i przyjął tytuł Protektora Peru. Trujillo i inne miasta północy opowiedziały się po stronie patriotów nieco wcześniej, pod koniec 1820 roku, dlatego północne miasto Trujillo jest dumne z własnych zasług. San Martín pozostał w Peru zaledwie rok. Po słynnym spotkaniu z Bolívarem w Guayaquil w lipcu 1822 roku opuścił kraj, a to, co sobie powiedzieli, pozostaje przedmiotem sporów historyków.
Bolívar, Junín i Ayacucho
Bolívar przybył w 1823 roku i wojna przeniosła się w góry. Armia patriotów wygrała 6 sierpnia 1824 roku bitwę pod Junín, starcie kawalerii na wysokim płaskowyżu w środkowych Andach, a następnie wykonała manewr, by stawić czoła rojalistom w okolicach Ayacucho. Tam, 9 grudnia 1824 roku, generał Antonio José de Sucre dowodził armią patriotów na Pampa de la Quinua, a hiszpański wicekról José de la Serna został ranny i wzięty do niewoli. Podpisana później kapitulacja zakończyła w praktyce panowanie Hiszpanii na kontynencie.
Pole bitwy leży w niedalekiej odległości od Ayacucho. Miejsce upamiętnia wielki obelisk, a pobliska wioska Quinua słynie z ceramiki i niewielkiego muzeum. Ostatni hiszpański bastion, twierdza Real Felipe w Callao, wytrwał do stycznia 1826 roku, co pokazuje, ile czasu zajęło całkowite zniknięcie dawnego porządku.
Pierwsze dziesięciolecia republiki
Nowe państwo zaczynało ze słabymi instytucjami. Bolívar rządził krótko, a potem Peru weszło w dziesięciolecia rywalizacji wodzów wojskowych, z częstymi zmianami rządów i konstytucji. Dawne kolonialne hierarchie przetrwały: prawo głosu było ograniczone, indiańska danina trwała w nowych formach, a wielcy właściciele ziemscy zachowali władzę. Niewolnictwo przetrwało do 1854 roku, gdy zniósł je prezydent Ramón Castilla. W tym samym okresie na nadmorskie plantacje przybyli chińscy robotnicy kontraktowi, których wpływ czuć do dziś w peruwiańskiej kuchni chifa.
Od lat czterdziestych XIX wieku guano, czyli odchody ptaków morskich używane jako nawóz, przynosiło państwu ogromne dochody i podtrzymywało krótki okres stabilności oraz rozwoju miast. Boom skończył się w latach siedemdziesiątych, a kraj popadł w długi. Lima zyskała aleje, teatry i pierwsze koleje, z których wiele zbudowano w górach dzięki słynnym wyczynom inżynierii, nadal użytkowanym.
Wojna o Pacyfik
W 1879 roku Chile wypowiedziało wojnę Peru i Boliwii o bogatą w saletrę pustynię na południu, w konflikcie znanym jako wojna o Pacyfik. Siły chilijskie zwyciężyły na morzu i na lądzie, a w 1881 roku zajęły Limę. Peru straciło prowincję Tarapacá w traktacie z Ancón z 1883 roku, a prowincje Tacna i Arica na pewien czas pozostały pod kontrolą Chile. Tacna wróciła do Peru w 1929 roku, natomiast Arica została przy Chile.
Wojna głęboko wryła się w pamięć narodową. Bohater morski Miguel Grau, dowódca pancernika Huáscar, i oficer Francisco Bolognesi, który zginął, broniąc Arici, są czczeni w całym kraju, a ich imiona noszą ulice i place. Odbudowa trwała dziesięciolecia. Wojna obnażyła też słabość integracji narodowej i wywołała długą debatę peruwiańskich pisarzy o miejscu andyjskiej większości w narodzie, motyw, który ukształtował literaturę peruwiańską.
Dwudziesty wiek w skrócie
Na początku XX wieku Lima się modernizowała, rozwijało się górnictwo i rolnictwo eksportowe, a na scenie pojawiły się nowe ruchy polityczne. Partie takie jak APRA i Komunistyczna Partia Peru, a także pisarze i artyści indygeniści postawili w centrum debaty sytuację ludności wiejskiej i indiańskiej. Kobiety uzyskały prawo głosu w 1955 roku, a w 1979 roku prawo to rozszerzono na osoby niepotrafiące czytać.
W 1968 roku władzę przejął rząd wojskowy pod wodzą generała Juana Velasco Alvarado, który w 1969 roku rozpoczął wielką reformę rolną: rozbił hacjendy i rozdzielił ziemię między grupy chłopskie. W latach 1980-2000 kraj przeszedł przez wewnętrzny konflikt zbrojny, który pochłonął wiele ofiar, zwłaszcza wśród społeczności wiejskich i mówiących w keczua. Krajowa Komisja Prawdy i Pojednania przedstawiła swój raport w 2003 roku. Ten okres wciąż jest tematem muzeów, miejsc pamięci i rodzinnych rozmów, a odwiedzającym najlepiej uważnie słuchać i unikać opowiadania się po którejś ze stron w luźnych rozmowach.
Niepodległość w Limie i poza nią
Najłatwiej prześledzić tę historię przez miejsca. W historycznym centrum Limy na Plaza Mayor odbyła się proklamacja, a z jednej strony stoi dziś Pałac Rządowy. Muzea takie jak narodowe muzeum archeologii, antropologii i historii oraz Museo de Arte de Lima przechowują portrety, mundury i dokumenty z tamtej epoki; szerszy obraz znajdziesz w artykule o muzeach w Peru.
Dalej od stolicy najlepsze wyobrażenie o ostatniej bitwie dają Ayacucho i Pampa de la Quinua, a twierdza Real Felipe w Callao pokazuje ostatni hiszpański opór. Dzień Niepodległości przynosi parady, orędzie prezydenta do Kongresu 28 lipca oraz dni wolne 28 i 29 lipca, z zatłoczonym transportem i pełnymi samolotami, więc podróż na te daty zarezerwuj z dużym wyprzedzeniem. Aby poznać wcześniejszy kontekst, wróć do przeglądu historii.
Najczęściej zadawane pytania
Kiedy Peru stało się niepodległe?
Niepodległość proklamowano 28 lipca 1821 roku, a militarnie przypieczętowała ją bitwa pod Ayacucho 9 grudnia 1824 roku. Fiestas Patrias obchodzi się 28 i 29 lipca.
Kim był San Martín i dlaczego czci się go w Peru?
José de San Martín był argentyńskim generałem, który wyzwolił Chile, a potem poprowadził armię lądującą w Peru w 1820 roku. Proklamował niepodległość w Limie i przez około rok rządził jako Protektor. Jego imię nosi plac w centrum Limy, na którym stoi też jego pomnik.
Dlaczego mówi się, że Peru wyzwolili obcy?
Armiami, które rozstrzygnęły wojnę, dowodzili San Martín, Bolívar i Sucre, pochodzący z Argentyny i Wenezueli. Peruwiańczycy walczyli po obu stronach i wybuchały lokalne powstania, dlatego historycy podkreślają, że był to proces wspólny i sporny. Ta kwestia nadal jest częścią tego, jak Peruwiańczycy rozmawiają o swojej historii.
Czy mogę zwiedzić pole bitwy pod Ayacucho?
Tak. Pampa de la Quinua leży w krótkiej jeździe od miasta Ayacucho, z obeliskiem i małym muzeum w pobliskiej wiosce Quinua. Wizytę często łączy się ze zwiedzaniem kolonialnych kościołów miasta i lokalnego rzemiosła.
Czym była wojna o Pacyfik?
Był to konflikt z lat 1879-1883, w którym Chile walczyło z Peru i Boliwią, częściowo o złoża saletry. Peru straciło Tarapacá, a wojska chilijskie zajęły Limę. Wojna wciąż jest częścią pamięci narodowej, a bohaterowie Grau i Bolognesi cieszą się powszechnym szacunkiem.
Czym są Fiestas Patrias?
To święta narodowe 28 i 29 lipca, upamiętniające niepodległość i siły zbrojne. Spodziewaj się parad, specjalnych menu, wydarzeń szkolnych oraz zatłoczonych autobusów i samolotów. Wiele muzeów i stanowisk zmienia godziny otwarcia, więc sprawdź je przed zaplanowaniem wizyty.
Kiedy zniesiono niewolnictwo w Peru?
Niewolnictwo zniesiono w 1854 roku za prezydenta Ramóna Castilli. Społeczności afroperuwiańskie pozostały skupione na wybrzeżu, zwłaszcza na południe od Limy, a ich muzyka i kuchnia są dziś ważną częścią kultury nadmorskiej.