Hiszpański podbój imperium Inków rozpoczął się w 1532 roku, gdy Francisco Pizarro z niewielkim oddziałem pojmał w Cajamarca władcę Inków Atahualpę. Imperium osłabiły już wojna domowa i epidemie, a decydujące znaczenie miało wsparcie indiańskich sojuszników Hiszpanów. Peru stało się potem sercem wicekrólestwa rządzonego z Limy aż do lat 20. XIX wieku.
Dla podróżnych ta epoka jest widoczna na placach Cusco i Limy, w kościołach zbudowanych na inkaskich fundamentach oraz w miejscach związanych z Manco Inką i Túpakiem Amaru II.
Imperium w kruchej chwili
Gdy Pizarro lądował na północnym wybrzeżu w 1532 roku, imperium Inków dopiero co przeszło wojnę domową między dwoma synami zmarłego władcy Huayny Capaca, Huáscarem i Atahualpą. Wygrał Atahualpa, a jego armia wciąż stała na północy, gdy pojawili się Hiszpanie. Kilka lat wcześniej europejskie choroby, takie jak ospa, rozeszły się szlakami handlowymi przed najeźdźcami i uważa się, że zabiły wielu ludzi, być może także samego Huaynę Capaca.
Pizarro odbył dwie wcześniejsze wyprawy i uzyskał królewską licencję od korony hiszpańskiej. Jego trzecia ekspedycja była niewielka: kilkuset ludzi z końmi, stalową bronią i trochę broni palnej. Same te siły nie wyjaśniają tego, co nastąpiło. Hiszpanie wykorzystali podziały w imperium, a wiele grup niechętnych inkaskim rządom, między innymi Cañari i Chachapoya, dostarczało wojowników, tragarzy i informacji. Badacze wciąż spierają się, jaką wagę przypisać każdemu z czynników, a dawny obraz garstki ludzi obalających imperium uchodzi dziś za niepełny.
Cajamarca, 1532
Rozstrzygające wydarzenie rozegrało się w Cajamarca w północnych górach, gdzie w listopadzie 1532 roku Atahualpa spotkał się z Hiszpanami. Władca Inków przybył z licznym orszakiem, pewny siebie i, jak się zdaje, bez broni w sensie ceremonialnym. Ludzie Pizarra zaatakowali, zabili wielu członków świty i wzięli Atahualpę do niewoli. Relacje pochodzą głównie od hiszpańskich kronikarzy, więc szczegóły się różnią i należy je czytać ze świadomością tego uprzedzenia.
Atahualpa zaoferował, że za wolność wypełni złotem duże pomieszczenie, a srebrem dwukrotnie. Skarb przybył, w znacznej części został przetopiony, ale Hiszpanie postawili go przed sądem i w lipcu 1533 roku kazali go stracić. Dziś miasto opisujemy w tekście o Cajamarca, gdzie można zobaczyć Komnatę Okupu (Cuarto del Rescate), którą tradycja wiąże z tą historią, oraz gorące źródła zwane Łaźniami Inków. Warto zapytać podczas wycieczki, ile z budowli jest oryginalne.
Upadek Cusco i założenie Limy
Pizarro ruszył na południe i wkroczył do Cusco pod koniec 1533 roku, osadzając na tronie marionetkowego Inkę, Manco, który wkrótce przekonał się, że prawdziwa władza należy do przybyszów. Hiszpanie podzielili między siebie pałace miasta, a inkaska świątynia Słońca, Qorikancha, stała się fundamentem kościoła i klasztoru Santo Domingo.
W styczniu 1535 roku Pizarro założył Limę, „Miasto Królów”, w dolinie Rímac blisko wybrzeża. Wybrał wybrzeże, bo dawało port i łatwiejszy kontakt z Hiszpanią i Panamą, choć inkaski ośrodek władzy zawsze leżał w górach. Ta decyzja przesunęła polityczny ciężar kraju na wybrzeże, co utrzymuje się we współczesnym Peru. Konkwistadorzy tymczasem poróżnili się między sobą, a lata 40. i początek lat 50. XVI wieku upłynęły pod znakiem krwawych wojen domowych wśród Hiszpanów, wraz z zabiciem Pizarra w Limie w 1541 roku.
Opór: Manco Inca i Vilcabamba
W 1536 roku Manco Inca uciekł z Cusco, zebrał liczną armię i przez wiele miesięcy oblegał miasto. Oblężenie niemal się powiodło, a część walk toczyła się wokół Sacsayhuamán, nad Cusco. Gdy się nie udało, Manco wycofał się w zalesione góry Vilcabamba, gdzie on i jego następcy utrzymywali przez około trzydzieści lat niewielkie inkaskie państwo na uchodźstwie.
Państwo to upadło w 1572 roku, gdy Hiszpanie pojmali ostatniego władcę, Túpaca Amaru I, i stracili go na głównym placu Cusco z rozkazu wicekróla Francisca de Toledo. Odległy region Vilcabamba bywa w popularnych publikacjach łączony z rzekomymi zaginionymi miastami, ale historycy lokalizują stolicę na uchodźstwie na stanowiskach w górach Vilcabamba, a ten temat lepiej poznawać przez badania niż przez legendy. Piesi turyści mogą dotrzeć do powiązanych ruin trasami takimi jak ta opisana w tekście o Choquequirao.
Jak działało wicekrólestwo
Od 1542 roku korona hiszpańska rządziła swoimi terytoriami w Ameryce Południowej przez Wicekrólestwo Peru z siedzibą w Limie. Początkowo obejmowało prawie całą hiszpańską Amerykę Południową; później zostało pomniejszone, gdy w XVIII wieku utworzono nowe wicekrólestwa na północy i wokół Río de la Plata. Pod wicekrólem działał najwyższy sąd, Audiencia, oraz lokalni urzędnicy ściągający daniny.
Gospodarka opierała się na srebrze, przede wszystkim z Potosí na terenie dzisiejszej Boliwii, i na rtęci z Huancavelica. Siła robocza pochodziła częściowo z mita, przystosowanego inkaskiego systemu rotacyjnej służby, który Hiszpanie zmienili w surowy pobór do kopalń. W tym samym czasie rosły wielkie majątki, hacjendy, i dobra kościelne. Lima stała się zamożnym miastem administracyjnym, z uniwersytetem San Marcos założonym w 1551 roku i siedzibą Inkwizycji od 1570 roku. Wspólnoty indiańskie zachowały języki i zwyczaje w ramach odrębnego statusu prawnego, ale ponosiły ciężkie obowiązki.
Religia i mieszanie kultur
Hiszpańscy duchowni starali się nawrócić ludność, a kampanie przeciw temu, co nazywali bałwochwalstwem, zniszczyły wiele świątyń i przedmiotów kultu. Mimo to katolicyzm w Andach wchłonął lokalne elementy. Święci przejęli kulty gór i wody, procesje podążały za dawnymi kalendarzami, a w święcie Bożego Ciała w Cusco nadal biorą udział święci niesieni z parafii miasta. W tekście o wierzeniach andyjskich znajdziesz opis, jak te warstwy współistnieją dziś.
Mieszanie dokonywało się też biologicznie i artystycznie. Powstała liczna ludność mestizo, a indiańscy i czarni rzemieślnicy, wielu z nich zniewolonych lub przesiedlonych siłą, kształtowali barokowe kościoły i obrazy. Szkoła Cusco to najsłynniejszy owoc tego procesu w malarstwie, a architektura kolonialna pokazuje to samo połączenie w kamieniu. Śledzenie tych spotkań bywa bardziej pouczające niż proste przeciwstawienie zdobywców i zdobytych.
Túpac Amaru II i wielkie powstanie
W drugiej połowie XVIII wieku reformy Burbonów podniosły podatki i zacieśniły kontrolę, a niepokoje narastały. W 1780 roku José Gabriel Condorcanqui, regionalny przywódca, który przyjął imię Túpac Amaru II na cześć inkaskiego przodka, powstał w regionie Cusco. Jego żona, Micaela Bastidas, odegrała dużą rolę w organizowaniu ruchu. Bunt rozszerzył się na południowe Andy i na dzisiejszą Boliwię i uchodzi za jedno z największych powstań epoki kolonialnej.
Siły hiszpańskie pokonały powstańców w 1781 roku, a Túpac Amaru II został stracony na głównym placu Cusco, dzisiejszym Plaza de Armas, po tym, jak patrzył na śmierć członków rodziny. Władze hiszpańskie zakazały potem kilku symboli inkaskiej tożsamości. W późniejszych stuleciach przywódca stał się symbolem, a jego historia prowadzi prosto do niepodległości, która nadeszła około pokolenie później.
Gdzie zobaczyć kolonialne Peru
Najłatwiej zacząć od historycznego centrum Limy, z katedrą, klasztorami i rzeźbionymi balkonami, a potem odwiedzić Plaza de Armas w Cusco i kościół Santo Domingo zbudowany na murach Qorikancha. Na północy Cajamarca zachowuje scenerię spotkania z 1532 roku, a Ayacucho skrywa niezwykłą liczbę kolonialnych kościołów.
Szersze tło daje przegląd historii, który umieszcza podbój w dłuższym ciągu od pierwszych cywilizacji do dziś. Muzea w Limie i Cusco pokazują kolonialne malarstwo, wyroby ze srebra i meble. Gdy przewodnicy podają daty i liczby, sprawdź je w drugim źródle, bo popularne opowieści o podboju często skracają lub dramatyzują wydarzenia. Szczególnie ostrożnie traktuj liczby dotyczące okupu i strat ludności, które badacze szacują, a nie znają.
Najczęściej zadawane pytania
Jak tak niewielu Hiszpanów pokonało imperium Inków?
Złożyło się na to kilka rzeczy: wojna domowa między Huáscarem i Atahualpą, epidemie, pojmanie władcy w Cajamarca i wsparcie grup indiańskich wrogich inkaskim rządom. W otwartej bitwie liczyły się też hiszpańskie konie i stal. Większość historyków podkreśla dziś te połączone przyczyny, a nie samą przewagę militarną.
Kim był Atahualpa?
Atahualpa był władcą Inków, który pokonał przyrodniego brata Huáscara w wojnie domowej, a następnie został pojmany przez Pizarra w Cajamarca w 1532 roku. Stracono go w 1533 roku po procesie zorganizowanym przez Hiszpanów. Wielu Peruwiańczyków uważa go za ostatniego niezależnego władcę imperium, choć inkaski opór trwał jeszcze przez dziesięciolecia.
Dlaczego Limę założono na wybrzeżu, a nie w Cusco?
Pizarro chciał mieć port do kontaktów z Hiszpanią i Panamą, a wybrzeże dawało łatwiejszy dostęp do statków. Cusco leżało wysoko w górach i trudno było zaopatrywać je z zewnątrz. Limę założono w styczniu 1535 roku i stała się stolicą wicekrólestwa.
Czym było wicekrólestwo Peru?
Było to hiszpańskie terytorium administracyjne, które od lat 40. XVI wieku zarządzało większością hiszpańskiej Ameryki Południowej z Limy. Z czasem nowe wicekrólestwa przejęły północ i południowy wschód, zmniejszając jego obszar. Skończyło się wraz z niepodległością w latach 20. XIX wieku.
Kim był Túpac Amaru II?
José Gabriel Condorcanqui, regionalny przywódca, który przyjął imię Túpac Amaru II, poprowadził wielkie powstanie w południowych Andach w latach 1780–1781. Został pojmany i stracony w Cusco. Jego imię noszą dziś ulice, szkoły i ruchy polityczne w całym kraju.
Czy mogę odwiedzić miejsca związane z podbojem?
Tak. W Cajamarca jest Komnata Okupu, w Cusco Sacsayhuamán i Qorikancha, a w Limie historyczne centrum, gdzie według tradycji w katedrze spoczywa Pizarro. Do twierdzeń o autentyczności podchodź z ostrożnością i pytaj, co jest oryginalne, a co odbudowane.
Czy Inkowie naprawdę mieli ostatnią ostoję?
Tak, ale było to państwo na uchodźstwie, a nie ukryte miasto. Manco Inca i jego następcy rządzili z regionu Vilcabamba od 1537 do 1572 roku. Związane z nim ruiny są odległe, a przypisanie konkretnych stanowisk wciąż jest dyskutowane przez archeologów.