Kolonialna architektura Peru łączy hiszpańskie plany, barokowy wystrój oraz lokalne materiały i pracę rąk. W Cusco kościoły stoją na murach Inków, w Limie zamknięte drewniane balkony zdobią stare ulice, w Arequipie budynki wyrzeźbiono z białego wulkanicznego kamienia zwanego sillar, a w Andach barok mestizo miesza świętych z miejscowymi roślinami i zwierzętami.
Najlepiej porównać wszystkie cztery miasta, zamiast zwiedzać tylko jedno. Trzęsienia ziemi niszczyły i odbudowywały wiele zabytków, więc większość tego, co stoi dziś, jest późniejsza niż data założenia.
Budowa hiszpańskiego miasta w Andach
Po podboju Hiszpanie wytyczali nowe miasta w układzie szachownicy wokół głównego placu, plaza de armas, przy którym stały katedra, ratusz i domy czołowych rodzin. Plan ten określały królewskie ordynacje i powtarzano go od Meksyku po Chile, dlatego centralne place Limy, Cusco, Arequipy i Ayacucho mają wspólne rodzinne podobieństwo.
Kościoły i klasztory były najambitniejszymi przedsięwzięciami. Projektowano je na wzór europejski, z myślą o renesansowej i barokowej Hiszpanii, ale budowali je miejscowi kamieniarze, cieśle i rzeźbiarze, z których wielu miało pochodzenie indiańskie lub mieszane. W praktyce budowniczowie dostosowywali plany do materiałów i trzęsień ziemi: niskie wieże, grube mury i szerokie przypory upowszechniły się na wybrzeżu i w górach. Efektem jest regionalny charakter, którego nie pomylisz z hiszpańskim pierwowzorem i który wyraźnie różni się w zależności od okolicy.
Kościoły na murach Inków: Cusco
Cusco pokazuje nawarstwienie kultur wyraźniej niż jakiekolwiek inne miasto. Klasztor Santo Domingo stoi na murach Qorikancha, inkaskiej Świątyni Słońca, a wytworne inkaskie kamieniarstwo z zakrzywionych, ciasno dopasowanych bloków nadal dźwiga późniejszą konstrukcję. Compañía de Jesús, kościół jezuitów przy głównym placu, powstał na miejscu pałacu Inków, a katedra budowana była przez kilka dziesięcioleci, od XVI do XVII wieku.
Inkaskie mury zachowały się także jako fundamenty wzdłuż ulic w centrum, gdzie wąskie uliczki mają warstwy kamienia starsze niż domy nad nimi. Budowniczowie kolonialni wykorzystywali te mury, bo już stały, mocne i równe, a także dlatego, że budowanie na nich było deklaracją władzy. Wielkie trzęsienie ziemi w 1650 roku zniszczyło miasto i doprowadziło do rozległej odbudowy; inkaskie mury, jak słynnie wiadomo, w większości ostały się na miejscu. O tym, jak je wznoszono, przeczytasz w tekście o inżynierii Inków.
Balkony i dziedzińce: Lima
W Limie znakiem rozpoznawczym jest zamknięty drewniany balkon, skrzynia wysunięta nad ulicę z górnego piętra rezydencji. Rzeźbione kratownice pozwalały mieszkańcom patrzeć na zewnątrz, nie będąc widzianymi, i przepuszczały powietrze w ciepłym, wilgotnym mieście. Wiele zachowanych przykładów pochodzi z XVIII i XIX wieku, a część odnowiono. Dobrym miejscem, by je zobaczyć, jest historyczne centrum Limy, wokół Plaza Mayor i odchodzących od niej ulic.
Domy z tamtych czasów organizowano wokół dziedzińca, często z reprezentacyjnymi schodami, a niektóre budowano z quinchy, czyli szkieletu z trzciny i drewna oblepionego gliną, który podczas trzęsienia ziemi ugina się lepiej niż ciężkie kamieniarstwo. Rezydencja Torre Tagle z XVIII wieku jest często przywoływanym przykładem tego stylu, choć wejście jest ograniczone, bo mieści się w niej część ministerstwa spraw zagranicznych. Klasztor San Francisco i jego katakumby pokazują wnętrzową stronę tej samej tradycji, z kafelkami, rzeźbionymi stallami chóru i krużgankami.
Biały kamień: Arequipa i sillar
Arequipa zbudowana jest w dużej mierze z sillaru, jasnego tufu wulkanicznego wydobywanego w pobliżu wulkanów, które otaczają miasto. Jest lekki, łatwy do rzeźbienia i nadaje budynkom białawą poświatę, od której miasto zyskało przydomek Białego Miasta. Grube sklepienia i mury z sillaru pomagają budynkom przetrwać trzęsienia ziemi, które zdarzają się tu często.
Kościół Compañía ma bogato rzeźbioną fasadę, a jej dekoracja pokazuje zespolenie europejskiego baroku z andyjskimi motywami, takimi jak rośliny i maski. Plaza de Armas w Arequipie otaczają arkady i długa katedra, a w dzielnicy Yanahuara znajduje się punkt widokowy z łukami z sillaru, zwrócony w stronę wulkanu Misti. Rozległy kompleks krużganków Santa Catalina pokazuje, jak z kolorowego sillaru zbudowano całe otoczone murem miasteczko klasztorne. Razem sprawiają, że Arequipa jest miastem, w którym o wyglądzie decyduje bardziej lokalny kamień niż plan.
Barok mestizo w górach
Określenia barok mestizo używa się dla kościołów w południowych Andach, których wystrój łączy katolicką ikonografię z lokalnymi motywami. Fasady i ołtarze mogą przedstawiać kwiaty, owoce, ptaki, słońce i księżyc albo twarze o indiańskich rysach, a ambony i stropy pokrywa złocone rzeźbienie i malowane wzory. Uczeni spierają się, na ile było to zamierzone, skoro rzeźbiarze pracowali na zamówienie, ale lokalny koloryt jest wyraźny.
Przykłady znajdziesz przy drodze między Cusco a jeziorem Titicaca. Kościół w Andahuaylillas, na południe od Cusco, nazywany jest często „Kaplicą Sykstyńską Andów” z powodu malowanego wnętrza. Wokół jeziora Titicaca kościoły w Juli i innych miasteczkach pokazują podobnego ducha, a kamienna fasada katedry w Puno to kolejny przykład. Kościół w Chinchero, w Świętej Dolinie Inków, stoi na inkaskich fundamentach i ma malowane stropy. Obrazy wewnątrz wielu z tych kościołów należą do szkoły cuzkeńskiej.
Ayacucho i jego kościoły
Ayacucho znane jest jako miasto kościołów: w zwartym centrum stoją ich dziesiątki, wiele z kamiennymi fasadami i złoconymi ołtarzami z XVII i XVIII wieku. W okresie kolonialnym miasto było ważnym ośrodkiem regionalnym z uniwersytetem i zamożnymi rodzinami, które finansowały budowle religijne. Jego plac otaczają arkady i katedra, a krótki spacer pozwala zobaczyć kościoły o różnych rozmiarach i stylach.
W Ayacucho odbywają się też jedne z najbardziej sugestywnych procesji Wielkiego Tygodnia w kraju, gdy kościoły i ulice są najbardziej ruchliwe. Jeśli planujesz wizytę w tym czasie, nocleg i loty trzeba zarezerwować z dużym wyprzedzeniem. Poza Wielkim Tygodniem miasto jest spokojniejsze i łatwiejsze do zwiedzania pieszo, a jeden dzień wystarczy, by zobaczyć główne kościoły, targi i warsztaty rzemieślnicze, które są znakiem rozpoznawczym okolicy.
Jak czytać kolonialny kościół
Kilka elementów pomaga zrozumieć to, co widzisz. Retablo to duży, rzeźbiony i złocony ołtarz za stołem ołtarzowym, często z niszami na świętych, a w Andach z obrazami osadzonymi wśród rzeźb. Chór z tyłu nawy mieścił śpiewaków i organy, a w niektórych klasztorach są rzeźbione drewniane stalle chóru. Krużganek to otoczony arkadami dziedziniec klasztoru, zwykle najspokojniejsza i najlepiej zachowana część.
Spójrz też na wieże i mury. Wolno stojące dzwonnice, częste w górach, oddzielano od kościoła, by ograniczyć zniszczenia podczas trzęsień ziemi. Grube, skośne mury i niewiele okien to oznaki projektowania z myślą o wstrząsach. Na fasadach szukaj drobnych szczegółów różniących się od europejskich wzorów: pumy, twarzy słońca albo kwiatu rodzimego pochodzenia. To dobre wskazówki do datowania i do odróżnienia lokalnego warsztatu od importowanego projektu, a przewodnik szybko ci je wskaże.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest barok mestizo?
To regionalny styl sztuki i architektury sakralnej w południowych Andach, w którym europejskie formy barokowe łączą się z lokalną ikonografią, jak rodzime rośliny, zwierzęta i twarze. Najłatwiej dostrzec go na rzeźbionych fasadach i ambonach oraz w malowanych kościołach wokół Cusco i jeziora Titicaca.
Dlaczego hiszpańskie kościoły stoją na murach Inków?
Inkowie już wcześniej obrobili i wyrównali kamień, a budowanie na inkaskich świątyniach i pałacach pokazywało też władzę nowych panów. W Cusco inkaskie mury często przetrwały trzęsienia ziemi, które burzyły kolonialną konstrukcję nad nimi. Klasztor Santo Domingo nad Qorikancha to klasyczny przykład.
Czym są drewniane balkony Limy?
To zamknięte, rzeźbione drewniane skrzynie wysunięte z górnych pięter domów kolonialnych i późniejszych. Kratownice pozwalały patrzeć na zewnątrz, nie będąc widzianym, i umożliwiały cyrkulację powietrza. Najwięcej jest ich w historycznym centrum.
Czym jest sillar?
Sillar to lekki, jasny kamień wulkaniczny używany w Arequipie do murów, sklepień i rzeźbionych fasad. Jest na tyle miękki, że można go szczegółowo rzeźbić, i jest szeroko stosowany w kościołach i domach tego miasta.
Które peruwiańskie miasto ma najlepszą architekturę kolonialną?
To zależy od tego, czego szukasz. Cusco wygrywa pod względem mieszanki inkaskiego i hiszpańskiego kamienia, Lima pod względem balkonów i klasztorów, Arequipa dzięki sillarowi, a Ayacucho dzięki gęstości kościołów. Podróżny z ograniczonym czasem wybiera zwykle Cusco i Limę albo Arequipę po drodze na południe.
Czy trzęsienia ziemi niszczyły budynki kolonialne?
Tak, wielokrotnie. Lima doświadczyła dużego trzęsienia ziemi w 1746 roku, Cusco w 1650 i 1950, a Arequipa w kilku zdarzeniach. Wiele budynków odbudowano w nowych formach, dlatego widoczna data może nie odpowiadać pierwotnemu założeniu.
Czy do kolonialnych kościołów można wejść za darmo?
Do niektórych małych kościołów można wejść bezpłatnie, natomiast główne katedry i klasztory zwykle pobierają opłatę lub sprzedają bilet łączony. W Cusco działa system biletów na kilka obiektów religijnych. Aktualne zasady sprawdź na miejscu.