Szkoła z Cusco (Escuela Cusqueña) to zespół malarstwa religijnego powstałego w Cusco i okolicach od XVI wieku do końca XVIII wieku, w większości dzieło malarzy rdzennych i mestyzów. Słynie z ciepłych barw, złotych zdobień i lokalnych detali, takich jak andyjskie owoce, ptaki i potrawy.
Najlepiej oglądać ją w katedrze w Cusco, w muzeum sztuki religijnej oraz w kościołach przy drodze do jeziora Titicaca, a kolejne prace są w Limie i Arequipie. Do najsłynniejszych obrazów należą Dziewica, której spódnica tworzy trójkąt jak góra, oraz Ostatnia Wieczerza, w której głównym daniem jest kawia.
Czym jest szkoła z Cusco
Po podboju Kościół potrzebował obrazów dla setek nowych parafii, klasztorów i kaplic. Europejskie obrazy i grafiki przewożono przez Atlantyk, ale miejscowe warsztaty wkrótce wytwarzały zdecydowaną większość tego, co wisiało na ścianach. W Cusco powstał cech malarzy, który zaopatrywał kościoły w całych południowych Andach i dalej, a prace trafiały aż do dzisiejszej Boliwii, Chile, Argentyny i Ekwadoru.
Określenie „szkoła” obejmuje kilka stuleci i szeroki zakres jakości. Najwcześniejsze prace ściśle naśladują wzory włoskie i flamandzkie, często kopiując grafiki. Późniejsze są śmielsze i bardziej dekoracyjne, z płaskimi plamami mocnego koloru i zamiłowaniem do ornamentu. Większość obrazów jest anonimowa, tworzona w warsztatach, a nie przez pojedynczych, znanych z nazwiska mistrzów. Historycy widzą dziś w szkole nie kopię sztuki europejskiej, lecz lokalną tradycję odpowiadającą na potrzeby własnej publiczności, co wyjaśnia, dlaczego te obrazy tak bardzo różnią się od dzieł powstałych w Hiszpanii czy we Włoszech.
Malarze keczua i nazwiska, które warto znać
Kilku artystów jest udokumentowanych. Diego Quispe Tito, urodzony na początku XVII wieku w okolicach Cusco i pochodzenia inkaskiego, bywa opisywany jako pierwsza wielka postać i autor scen pełnych pejzażu. Basilio de Santa Cruz Pumacallao, z drugiej połowy XVII wieku, tworzył wielkie cykle dla kościołów i dla biskupa. W XVIII wieku Marcos Zapata wykonał znaczną część malowanego cyklu katedry, w żywym stylu późnym.
Wielu innych malarzy nosiło imiona keczua, a niektórzy pochodzili ze szlacheckich rodzin inkaskich. Pracowali w strukturze cechowej, w której malarze hiszpańscy i rdzenni czasem rywalizowali o zlecenia. Ich pozycja dawała im rolę tłumaczy między światami, bo przekładali opowieści chrześcijańskie na obrazy rozpoznawalne dla miejscowych odbiorców. Nurt zanikł w drugiej połowie XVIII wieku, po powstaniu Túpaca Amaru i w miarę zmiany gustów oraz warunków gospodarczych, ale jego wpływ pozostał w malarstwie ludowym, retablos i późniejszej sztuce regionalnej; echa współczesne opisujemy w artykule o sztuce współczesnej.
Złoto, kolor i technika
Wizualnym znakiem szkoły jest płatkowe złoto nakładane na malowaną powierzchnię, by tworzyć wzory na ubraniach, w technice zwanej brocateado. Dzięki niemu Dziewice i święci mają mieniące się szaty ze złotych linii przypominających tkany brokat, a efekt jest najsilniejszy przy świetle świec, w którym obrazy pierwotnie oglądano. Tła są często ciemne, z jasnymi postaciami i bogato wzorowanymi tkaninami.
Kolory wytwarzano z pigmentów, w tym z lokalnie dostępnych minerałów i barwników roślinnych, a także z produktów importowanych. Obrazy to zazwyczaj olej na płótnie, a wiele z nich ma rozbudowane rzeźbione i złocone ramy. Duże obrazy miały być oglądane z oddali w mrocznych kościołach, więc z bliska szczegóły mogą wyglądać surowo. Badacze odkryli też, że niektóre kompozycje niemal dokładnie kopiują europejskie ryciny, a kolory, stroje i pejzaże zmieniono na miejscowy gust, co czyni porównywanie przyjemnością dla cierpliwego widza.
Dziewica z trójkątną spódnicą
Jednym z najbardziej uderzających obrazów jest Dziewica Maryja, której szeroka suknia rozchodzi się w trójkąt, tak że jej ciało i strój razem wyglądają jak góra. Wersje tego obrazu pokazują Dziewicę zrośniętą ze wzgórzem, czasem ze słońcem i księżycem po bokach. Najsłynniejsza „Dziewica Góra” jest związana z Potosí, w dzisiejszej Boliwii, ale podobne kształty pojawiają się w pracach z Cusco i Limy.
Interpretacje są różne. Niektórzy badacze odczytują tę formę jako związek Dziewicy z andyjskim bóstwem ziemi Pachamamą lub ze świętymi górami, apus; inni widzą europejską tradycję „Dziewicy jako góry”, zaadaptowaną lokalnie. Prawda może obejmować jedno i drugie, a zwiedzający powinni uważać na przewodników przedstawiających jedną interpretację jako przesądzoną. Ten temat prowadzi naturalnie do wierzeń andyjskich, w których góry i ziemia wciąż mają znaczenie w codziennym życiu.
Ostatnia Wieczerza z kawią
W katedrze w Cusco wielka Ostatnia Wieczerza Marcosa Zapaty, z połowy XVIII wieku, pokazuje Chrystusa i apostołów przy stole z lokalnymi potrawami. Wśród nich jest pieczona cuy, czyli kawia domowa, a także papryki, owoce i napój w miejscowym naczyniu. Obraz jest często przywoływany jako najjaśniejszy przykład wprowadzenia przez malarzy kolonialnych peruwiańskiego posiłku do sceny biblijnej.
Ten szczegół pokazuje się podczas zwiedzania z przewodnikiem i łatwo go znaleźć, ale to tylko jeden z wielu lokalnych akcentów. Widzowie dostrzegają andyjskie owoce i kwiaty w obramowaniach, papugi i inne ptaki oraz stroje łączące style hiszpańskie i inkaskie. O samym daniu i o tym, jak jada się je dziś, przeczytasz w artykule o kawii, czyli cuy. Obejrzenie najpierw obrazu to dobry sposób, by zrozumieć, dlaczego to danie ma w górach znaczenie świąteczne i rytualne, wykraczające poza rolę ciekawostki dla turystów.
Anioły, święci i Boże Ciało
Poza Dziewicami szkoła słynie z cykli archaniołów ukazanych jako eleganckie postacie w strojach kolonialnej szlachty, a kilka w Andach nosi broń palną, to tzw. anioły arkebuzerzy. Inna znana seria przedstawia procesję Bożego Ciała w Cusco, ze świętymi i bractwami niesionymi ulicami, i jest zapisem życia miasta, ubiorów i świąt w późnym XVII wieku.
Takie prace są przydatne jako historia, a także jako sztuka. Pokazują, jak wyglądało Cusco, jak szlachta inkaska uczestniczyła w ceremoniach chrześcijańskich i jak ubiór odróżniał rodziny hiszpańskie od andyjskich. Istnieją również portrety władców i dam inkaskich, malowane dla potomków elity Inków, którzy chcieli dochodzić statusu pod hiszpańskimi rządami. Obrazy te stanowią część wizualnego zapisu stojącego za okresem inkaskim i są często najlepszą wskazówką, jak dawna szlachta widziała samą siebie po podboju.
Gdzie zobaczyć szkołę z Cusco
W Cusco zacznij od katedry przy Plaza de Armas, gdzie wisi Ostatnia Wieczerza i wiele innych płócien, a potem odwiedź muzeum sztuki religijnej w dawnym pałacu arcybiskupa i kościół Compañía. Santo Domingo i inne klasztory również mają obrazy. Poza miastem kościół w Andahuaylillas ma malowane ściany i sufit, a kilka kościołów w Świętej Dolinie Inków i wokół jeziora Titicaca zachowuje płótna na swoich miejscach.
W Limie muzea z galeriami kolonialnymi i klasztory historycznego centrum pokazują kolejne przykłady; zobacz muzea w Peru. Niektóre prace nie są wystawione na stałe, wiszą w słabym świetle lub są zakryte w czasie renowacji. Godziny, rodzaje biletów i zasady fotografowania się zmieniają, więc sprawdź na miejscu; flesz rzadko jest dozwolony. Kupowanie „obrazów kolonialnych” na targach jest ryzykowne, bo kopie są powszechne, a wywóz oryginałów jest nielegalny.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest szkoła malarska z Cusco?
To tradycja malarstwa religijnego tworzonego w warsztatach Cusco od XVI wieku do końca XVIII wieku, głównie przez artystów keczua i mestyzów. Słynie ze złotych wzorów, bogatych kolorów i lokalnych detali. Jej prace rozeszły się po południowych Andach.
Kim byli główni malarze szkoły z Cusco?
Udokumentowane nazwiska to Diego Quispe Tito, Basilio de Santa Cruz Pumacallao i Marcos Zapata. Większość prac jest jednak anonimowa, bo powstawała w warsztatach. Opisy w muzeach często mówią po prostu „szkoła z Cusco”.
Gdzie można zobaczyć Ostatnią Wieczerzę z kawią?
Wisi w katedrze w Cusco, przy Plaza de Armas. Zapytaj przy wejściu lub dołącz do zwiedzania z przewodnikiem, żeby jej nie przegapić, bo katedra mieści wiele wielkich płócien.
Dlaczego Dziewica ma trójkątną spódnicę?
Szeroka, stożkowa suknia sprawia, że Dziewica wygląda jak góra. Badacze wiążą to z andyjskim kultem gór i Pachamamy, z europejskimi wizerunkami Dziewicy, a często z jednym i drugim. Znaczenie nie jest przesądzone.
Czy wolno fotografować obrazy?
Zasady różnią się w zależności od kościoła i muzeum, a wiele z nich zakazuje fotografowania lub używania flesza w środku. Zawsze stosuj się do znaków i poleceń obsługi i unikaj fotografowania wiernych.
Czy mogę kupić obraz ze szkoły z Cusco?
W Cusco sprzedaje się kopie i współczesne prace w tym stylu, które można legalnie kupować i zabierać do domu. Prawdziwe obrazy kolonialne są chronionym dobrem kultury, a wywóz bez zezwolenia jest nielegalny. Jeśli sprzedawca twierdzi, że obraz jest stary, poproś o oficjalną dokumentację.
Czy obrazy szkoły z Cusco są też poza Cusco?
Tak. Prace znajdują się w kościołach i muzeach w Limie i Arequipie oraz w Boliwii, Argentynie, Chile i Ekwadorze, dokąd eksportowały je warsztaty z Cusco. Kościoły przy drodze z Cusco do jeziora Titicaca to dobre miejsce, by zobaczyć je w oryginalnym otoczeniu.