De School van Cusco (Escuela Cusqueña) is het geheel van religieuze schilderkunst dat van de 16e tot de late 18e eeuw in en rond Cusco ontstond, grotendeels door inheemse en mestiezenschilders. Ze staat bekend om warme kleuren, versiering met bladgoud en lokale details zoals Andesvruchten, vogels en eten.
De beste plekken om het werk te zien zijn de kathedraal van Cusco, het museum voor religieuze kunst en kerken langs de weg naar het Titicacameer, met meer werken in Lima en Arequipa. Tot de beroemdste schilderijen behoren een Maagd wier rok een driehoek vormt als een berg en een Laatste Avondmaal waarbij het hoofdgerecht cavia is.
Wat de School van Cusco is
Na de verovering had de kerk beelden nodig voor honderden nieuwe parochies, kloosters en kapellen. Europese schilderijen en prenten werden over de Atlantische Oceaan verscheept, maar lokale werkplaatsen leverden al snel het overgrote deel van wat aan de muren hing. In Cusco ontstond een schildersgilde dat kerken door de hele zuidelijke Andes en daarbuiten bediende, met werken die tot in het huidige Bolivia, Chili, Argentinië en Ecuador terechtkwamen.
Het etiket 'school' beslaat meerdere eeuwen en een grote spreiding in kwaliteit. Vroege werken volgen Italiaanse en Vlaamse modellen op de voet, vaak door prenten te kopiëren. Later werk is gedurfder en decoratiever, met vlakke vlakken in felle kleuren en een voorliefde voor ornament. De meeste schilderijen zijn anoniem, gemaakt in werkplaatsen en niet door afzonderlijke meesters met een naam. Historici zien de school nu niet als een kopie van Europese kunst, maar als een lokale traditie die inspeelde op de behoeften van het eigen publiek, en dat verklaart waarom de schilderijen zo verschillen van wat in Spanje of Italië werd gemaakt.
Quechua-schilders en de namen om te kennen
Een paar kunstenaars zijn gedocumenteerd. Diego Quispe Tito, begin 17e eeuw geboren in de omgeving van Cusco en van Inca-afkomst, wordt vaak beschreven als de eerste grote figuur en als schilder van landschapsrijke taferelen. Basilio de Santa Cruz Pumacallao, uit de latere 17e eeuw, werkte aan grote cycli voor kerken en voor de bisschop. In de 18e eeuw maakte Marcos Zapata een groot deel van de geschilderde cyclus in de kathedraal, in een levendige late stijl.
Veel andere schilders hadden Quechua-namen, en sommigen kwamen uit adellijke Inca-families. Ze werkten binnen een gildestructuur waarin Spaanse en inheemse schilders soms om opdrachten concurreerden. Hun positie gaf hen de rol van tolk tussen werelden, omdat ze christelijke verhalen vertaalden in beelden die lokale kijkers herkenden. De beweging doofde uit in de latere 18e eeuw, na de opstand van Túpac Amaru en toen smaak en economische omstandigheden veranderden, maar de invloed bleef bestaan in volkse schilderkunst, retablos en latere regionale kunst; zie hedendaagse kunst voor echo's van vandaag.
Goud, kleur en techniek
Een visueel handelsmerk van de school is het gebruik van bladgoud, over het beschilderde oppervlak aangebracht om patronen op kleding te maken, in een techniek die brocateado heet. Het geeft Maagden en heiligen een glanzend gewaad van gouden lijnen als geweven brokaat, en het effect is het sterkst bij kaarslicht, de oorspronkelijke kijkomstandigheid. Achtergronden zijn vaak donker, met felle figuren en rijk gepatroneerde stoffen.
Kleuren werden gemaakt van pigmenten, waaronder lokaal verkrijgbare mineralen en plantaardige verfstoffen, naast geïmporteerde producten. De schilderijen zijn meestal olieverf op doek, en veel hebben uitbundige gesneden en vergulde lijsten. Grote schilderijen waren bedoeld om van een afstand in schemerige kerken te worden bekeken, dus details kunnen van dichtbij ruw ogen. Wetenschappers hebben ook ontdekt dat sommige composities Europese gravures bijna exact kopiëren, terwijl kleuren, kostuums en landschappen werden aangepast aan de lokale smaak, een combinatie die vergelijken tot een genoegen maakt voor een geduldige kijker.
De Maagd met de driehoekige rok
Een van de meest opvallende beelden is een Maria wier wijde gewaad zich in een driehoek uitspreidt, zodat haar lichaam en jurk samen op een berg lijken. Versies van dit beeld tonen de Maagd versmolten met een heuvel, soms met zon en maan aan haar zijden. De bekendste 'Maagd van de Berg' wordt met Potosí geassocieerd, in het huidige Bolivia, maar vergelijkbare vormen komen voor in werken uit Cusco en Lima.
De interpretaties lopen uiteen. Sommige wetenschappers lezen de vorm als een verband tussen de Maagd en de Andesaardgodin Pachamama of de heilige bergen, de apus; anderen zien een Europese traditie van de 'Maagd als berg' die lokaal werd aangepast. De waarheid kan beide omvatten, en bezoekers moeten op hun hoede zijn voor gidsen die één lezing als vaststaand presenteren. Het thema leidt vanzelf naar Andesgeloof, waar bergen en de aarde in het dagelijks leven betekenis houden.
Het Laatste Avondmaal met cavia
In de kathedraal van Cusco toont een groot Laatste Avondmaal van Marcos Zapata, uit het midden van de 18e eeuw, Christus en de apostelen rond een tafel met lokale gerechten. Daartussen staat een gebraden cuy, oftewel cavia, naast pepers, fruit en een drank in een lokale beker. Het beeld wordt vaak aangehaald als het duidelijkste voorbeeld van koloniale schilders die een Peruaanse maaltijd in een bijbels tafereel plaatsten.
Het detail wordt bij rondleidingen aangewezen en is makkelijk te vinden, maar het is slechts een van de vele lokale accenten. Kijkers zien Andesvruchten en -bloemen in de randen, papegaaien en andere vogels, en kostuums die Spaanse en Inca-stijlen mengen. Voor het gerecht zelf en hoe het tegenwoordig wordt gegeten, zie cavia, oftewel cuy. Het schilderij eerst zien is een goede manier om te begrijpen waarom het gerecht in het hoogland een feestelijke en rituele betekenis heeft, los van zijn rol als curiositeit voor toeristen.
Engelen, heiligen en Sacramentsdag
Naast Maagden staat de school bekend om reeksen aartsengelen die worden afgebeeld als elegante figuren in de kleding van koloniale edelen, en enkele in de Andes dragen vuurwapens, de zogeheten arquebusier-engelen. Een andere bekende reeks toont de Corpus Christi-processie in Cusco, met heiligen en broederschappen die door de straten worden gedragen, en vormt zo een verslag van het stadsleven, de kleding en de feesten aan het eind van de 17e eeuw.
Zulke werken zijn net zo nuttig als geschiedenis als als kunst. Ze laten zien hoe Cusco eruitzag, hoe de Inca-adel deelnam aan christelijke ceremonies en hoe Spaanse en Andesfamilies door kleding van elkaar werden onderscheiden. Er bestaan ook portretten van Inca-heren en -dames, geschilderd voor de nakomelingen van de Inca-elite die status wilden claimen onder Spaans bewind. Deze schilderijen maken deel uit van het beeldmateriaal achter de Inca-tijd en zijn vaak de beste aanwijzing voor hoe de oude adel zichzelf na de verovering zag.
Waar je de School van Cusco ziet
Begin in Cusco bij de kathedraal aan de Plaza de Armas, waar het Laatste Avondmaal en veel andere doeken hangen, en bezoek daarna het museum voor religieuze kunst in het voormalige aartsbisschoppelijk paleis en de Compañía-kerk. Ook Santo Domingo en andere kloosters bezitten werken. Buiten de stad heeft de kerk van Andahuaylillas beschilderde muren en een beschilderd plafond, en verschillende kerken in de Heilige Vallei en rond het Titicacameer bewaren doeken op hun oorspronkelijke plek.
In Lima tonen musea met koloniale zalen en de kloosters in het historische centrum meer voorbeelden; zie musea in Peru. Sommige werken zijn niet permanent te zien, hangen in schemerig licht of zijn tijdens restauratie afgedekt. Openingstijden, tickettypes en fotoregels veranderen, dus controleer het ter plekke; flits is zelden toegestaan. 'Koloniale schilderijen' op markten kopen is riskant, want kopieën zijn gebruikelijk en het uitvoeren van echte stukken is illegaal.
Veelgestelde vragen
Wat is de School van Cusco?
Het is de traditie van religieuze schilderkunst die van de 16e tot de late 18e eeuw in werkplaatsen in Cusco ontstond, vooral door Quechua- en mestiezenkunstenaars. Ze staat bekend om gouden patronen, rijke kleuren en lokale details. Haar werken verspreidden zich over de zuidelijke Andes.
Wie waren de belangrijkste schilders van de School van Cusco?
Gedocumenteerde namen zijn onder meer Diego Quispe Tito, Basilio de Santa Cruz Pumacallao en Marcos Zapata. De meeste werken zijn echter anoniem, omdat ze uit werkplaatsen kwamen. Op museumbordjes staat vaak gewoon 'School van Cusco'.
Waar kan ik het Laatste Avondmaal met cavia zien?
Het hangt in de kathedraal van Cusco, aan de Plaza de Armas. Vraag bij de ingang of ga mee met een rondleiding zodat je het niet mist, want de kathedraal bezit veel grote doeken.
Waarom heeft de Maagd een driehoekige rok?
Het wijde, kegelvormige gewaad laat de Maagd op een berg lijken. Wetenschappers brengen dit in verband met de Andesverering van bergen en Pachamama, met Europese Mariabeelden en vaak met beide. De betekenis is niet vastgesteld.
Mag ik foto's maken van de schilderijen?
De regels verschillen per kerk en museum, en veel verbieden fotograferen of flitsen binnen. Volg altijd de bordjes en de aanwijzingen van het personeel, en fotografeer geen gelovigen.
Kan ik een schilderij uit de School van Cusco kopen?
Kopieën en moderne werken in de stijl worden in Cusco verkocht en mogen legaal worden gekocht en meegenomen. Echte koloniale schilderijen zijn beschermd cultureel erfgoed, en ze zonder toestemming uitvoeren is illegaal. Beweert een verkoper dat een schilderij oud is, vraag dan om officiële documentatie.
Zijn er schilderijen van de School van Cusco buiten Cusco?
Ja. Werken hangen in kerken en musea in Lima en Arequipa, en in Bolivia, Argentinië, Chili en Ecuador, waarheen werkplaatsen uit Cusco ze exporteerden. De kerken langs de weg van Cusco naar het Titicacameer zijn een goede plek om ze in hun oorspronkelijke omgeving te zien.