De Spaanse verovering van het Inca-rijk begon in 1532, toen Francisco Pizarro en een kleine troepenmacht de Inca-heerser Atahualpa in Cajamarca gevangennamen. Een burgeroorlog en epidemische ziektes hadden het rijk al verzwakt, en de inheemse bondgenoten van Spanje waren van beslissend belang. Daarna werd Peru tot de jaren 1820 het hart van een onderkoninkrijk dat vanuit Lima werd bestuurd.
Als bezoeker zie je die periode terug op de pleinen van Cusco en Lima, in kerken gebouwd op Inca-fundamenten en op plekken die verband houden met Manco Inca en Túpac Amaru II.
Een rijk op een kwetsbaar moment
Toen Pizarro in 1532 aan de noordkust aan land ging, had het Inca-rijk net een burgeroorlog achter de rug tussen twee zonen van de overleden heerser Huayna Capac, Huáscar en Atahualpa. Atahualpa had gewonnen en zijn leger stond nog in het noorden toen de Spanjaarden arriveerden. Jaren eerder hadden Europese ziektes als pokken zich via handelsroutes vóór de indringers uit verspreid; vermoedelijk kostten ze veel mensen het leven, mogelijk ook Huayna Capac zelf.
Pizarro had al twee eerdere tochten gemaakt en had een koninklijke vergunning van de Spaanse kroon gekregen. Zijn derde expeditie was klein: enkele honderden mannen met paarden, stalen wapens en wat vuurwapens. Die troepenmacht alleen verklaart niet wat er volgde. De Spanjaarden maakten gebruik van de verdeeldheid binnen het rijk, en veel groepen die het Inca-bewind verfoeiden, onder wie de Cañari en de Chachapoya, leverden krijgers, dragers en informatie. Onderzoekers debatteren nog over het gewicht van elke factor, en het oude beeld van een handvol mannen dat een rijk ten val bracht geldt nu als onvolledig.
Cajamarca, 1532
De beslissende gebeurtenis vond plaats in Cajamarca in de noordelijke hooglanden, waar Atahualpa de Spanjaarden in november 1532 ontmoette. De Inca-heerser kwam met een groot gevolg, ogenschijnlijk zelfverzekerd en in ceremoniële zin ongewapend. Pizarro's mannen vielen aan, doodden veel van de begeleiders en namen Atahualpa gevangen. De berichten komen vooral van Spaanse kroniekschrijvers, dus de details verschillen en moet je met die vooringenomenheid in het achterhoofd lezen.
Atahualpa bood aan een grote kamer met goud en tweemaal met zilver te vullen in ruil voor zijn vrijheid. De schat kwam, voor een groot deel omgesmolten, maar de Spanjaarden stelden hem voor het gerecht en lieten hem in juli 1533 terechtstellen. Over de stad lees je meer in Cajamarca, waar je de Losprijskamer (Cuarto del Rescate) kunt zien, die volgens de overlevering bij het verhaal hoort, en de warmwaterbronnen die bekendstaan als de Baños del Inca. Hoeveel van het gebouw origineel is, is een goede vraag voor tijdens een rondleiding.
Cusco valt en Lima wordt gesticht
Pizarro trok naar het zuiden en betrad eind 1533 Cusco, waar hij een marionet-Inca installeerde, Manco, die al snel merkte dat de echte macht bij de nieuwkomers lag. De Spanjaarden verdeelden de paleizen van de stad onder elkaar, en de Inca-zonnetempel, de Qorikancha, werd het fundament van de kerk en het klooster van Santo Domingo.
In januari 1535 stichtte Pizarro Lima, de "Stad van de Koningen", in de Rímacvallei dicht bij de kust. Hij koos voor de kust omdat die een haven bood en makkelijker contact met Spanje en Panama, ook al lag het Inca-machtscentrum altijd in de bergen. Daarmee verschoof het politieke zwaartepunt van het land naar de kust, een patroon dat in het moderne Peru voortduurt. De veroveraars raakten intussen onderling verdeeld, en de jaren 1540 en het begin van de jaren 1550 werden getekend door gewelddadige burgeroorlogen tussen Spanjaarden, waaronder de moord op Pizarro in Lima in 1541.
Verzet: Manco Inca en Vilcabamba
In 1536 ontsnapte Manco Inca uit Cusco, bracht een groot leger op de been en belegerde de stad maandenlang. Het beleg slaagde bijna, en een deel van de gevechten vond plaats rond Sacsayhuamán, boven Cusco. Toen het mislukte, trok Manco zich terug in de beboste bergen van Vilcabamba, waar hij en zijn opvolgers zo'n dertig jaar een kleine Inca-staat in ballingschap in stand hielden.
Die staat kwam in 1572 ten einde, toen de Spanjaarden de laatste heerser, Túpac Amaru I, gevangennamen en op bevel van onderkoning Francisco de Toledo op het hoofdplein van Cusco terechtstelden. De afgelegen regio Vilcabamba wordt in populaire teksten vaak met zogenaamde verloren steden in verband gebracht, maar historici plaatsen de hoofdstad in ballingschap op plekken in de bergen van Vilcabamba, en het onderwerp benader je beter via het onderzoek dan via de legende. Wandelaars kunnen verwante ruïnes bereiken via routes zoals die in Choquequirao.
Hoe het onderkoninkrijk werkte
Vanaf 1542 bestuurde de Spaanse kroon haar Zuid-Amerikaanse gebieden via het onderkoninkrijk Peru, met zetel in Lima. In het begin besloeg het onderkoninkrijk bijna heel Spaans Zuid-Amerika; later werd het kleiner toen in de jaren 1700 nieuwe onderkoninkrijken ontstonden in het noorden en rond de Río de la Plata. Onder de onderkoning stonden een hoge rechtbank, de Audiencia, en lokale ambtenaren die tribuut inden.
De economie draaide op zilver, vooral uit Potosí, in het huidige Bolivia, en op kwik uit Huancavelica. De arbeid kwam deels van de mita, een aangepast Inca-systeem van wisselende dienstplicht dat de Spanjaarden omvormden tot een harde verplichting in de mijnen. Grote landgoederen, de haciënda's, en kerkelijk bezit groeiden in dezelfde periode. Lima ontwikkelde zich tot een rijke bestuursstad, met sinds 1551 een universiteit, San Marcos, en vanaf 1570 de zetel van de Inquisitie. Inheemse gemeenschappen behielden hun talen en gebruiken onder een aparte juridische status, maar droegen zware verplichtingen.
Religie en culturele vermenging
De Spaanse geestelijkheid zette zich in om de bevolking te bekeren, en campagnes tegen wat zij afgoderij noemden vernielden veel heiligdommen en voorwerpen. Toch nam het katholicisme in de Andes lokale elementen op. Heiligen namen berg- en watercultussen over, processies volgden oudere kalenders, en bij het Corpus Christi-feest in Cusco worden nog steeds heiligenbeelden uit de parochies van de stad rondgedragen. In Andes-geloof lees je hoe die lagen vandaag naast elkaar bestaan.
Ook de vermenging was biologisch en artistiek. Er ontstond een grote mestiezen-bevolking, en inheemse en zwarte ambachtslieden, onder wie veel slaven en gedwongen migranten, gaven vorm aan de barokke kerken en schilderijen. De School van Cusco is daarvan het bekendste resultaat in de schilderkunst, terwijl de koloniale architectuur dezelfde versmelting in steen laat zien. Die ontmoetingen nagaan is vaak verhelderender dan de simpele tegenstelling tussen veroveraar en veroverde.
Túpac Amaru II en de grote opstand
Tegen het einde van de 1700s hadden de Bourbon-hervormingen de belastingen verhoogd en het toezicht aangescherpt, en de onrust groeide. In 1780 kwam José Gabriel Condorcanqui, een regionale leider die naar zijn Inca-voorvader de naam Túpac Amaru II aannam, in opstand in de regio Cusco. Zijn vrouw, Micaela Bastidas, speelde een grote rol bij de organisatie van de beweging. De opstand verspreidde zich over de zuidelijke Andes tot in het huidige Bolivia en geldt als een van de grootste opstanden uit de koloniale tijd.
Spaanse troepen versloegen de rebellen in 1781, en Túpac Amaru II werd op het hoofdplein van Cusco, nu de Plaza de Armas, terechtgesteld nadat hij getuige was geweest van de dood van familieleden. Daarna verboden de Spaanse autoriteiten verschillende symbolen van de Inca-identiteit. In de eeuwen erna werd de leider een symbool, en zijn verhaal leidt rechtstreeks naar de onafhankelijkheid, die ruim een generatie later kwam.
Waar zie je het koloniale Peru?
Het makkelijkst maak je kennis in het historische centrum van Lima, met de kathedraal, de kloosters en de gesneden houten balkons, gevolgd door de Plaza de Armas van Cusco en de kerk van Santo Domingo op de muren van de Qorikancha. In het noorden bewaart Cajamarca het decor van de ontmoeting van 1532, en Ayacucho telt een opmerkelijk aantal koloniale kerken.
Voor meer achtergrond plaatst het geschiedenisoverzicht de verovering in de langere lijn van de eerste beschavingen tot nu. Musea in Lima en Cusco tonen koloniale schilderkunst, zilverwerk en meubilair. Als gidsen data en aantallen noemen, controleer ze dan aan de hand van een tweede bron, want populaire verhalen over de verovering comprimeren of dramatiseren gebeurtenissen vaak. Wees vooral voorzichtig met cijfers over de losprijs en over het bevolkingsverlies, die onderzoekers schatten en niet precies kennen.
Veelgestelde vragen
Hoe konden zo weinig Spanjaarden het Inca-rijk verslaan?
Er kwamen meerdere dingen samen: een burgeroorlog tussen Huáscar en Atahualpa, epidemische ziektes, de gevangenneming van de heerser in Cajamarca en de steun van inheemse groepen die vijandig stonden tegenover het Inca-bewind. Ook Spaanse paarden en staal speelden in open veldslagen een rol. De meeste historici benadrukken nu die gecombineerde oorzaken in plaats van alleen militaire overmacht.
Wie was Atahualpa?
Atahualpa was de Inca-heerser die zijn halfbroer Huáscar in een burgeroorlog versloeg en vervolgens in 1532 door Pizarro in Cajamarca werd gevangengenomen. Hij werd in 1533 terechtgesteld na een proces dat de Spanjaarden organiseerden. Veel Peruanen beschouwen hem als de laatste onafhankelijke heerser van het rijk, al ging het Inca-verzet nog tientallen jaren door.
Waarom werd Lima aan de kust gesticht en niet in Cusco?
Pizarro wilde een haven voor contact met Spanje en Panama, en de kust bood makkelijker toegang tot schepen. Cusco lag hoog in de bergen en was van buitenaf moeilijk te bevoorraden. Lima werd in januari 1535 gesticht en werd de hoofdstad van het onderkoninkrijk.
Wat was het onderkoninkrijk Peru?
Het was het Spaanse bestuursgebied dat vanaf de jaren 1540 het grootste deel van Spaans Zuid-Amerika vanuit Lima regeerde. In de loop van de tijd namen nieuwe onderkoninkrijken het noorden en het zuidoosten over, waardoor het kleiner werd. Het eindigde met de onafhankelijkheid in de jaren 1820.
Wie was Túpac Amaru II?
José Gabriel Condorcanqui, een regionale leider die de naam Túpac Amaru II aannam, leidde in 1780 en 1781 een grote opstand in de zuidelijke Andes. Hij werd gevangengenomen en in Cusco terechtgesteld. Zijn naam wordt vandaag gebruikt voor straten, scholen en politieke bewegingen in het hele land.
Kan ik plekken bezoeken die met de verovering te maken hebben?
Ja. Cajamarca heeft de Losprijskamer, Cusco heeft Sacsayhuamán en de Qorikancha, en Lima heeft het historische centrum, waar Pizarro volgens de overlevering in de kathedraal begraven ligt. Ga voorzichtig om met beweringen over authenticiteit en vraag wat origineel is en wat herbouwd.
Hadden de Inca's echt een laatste toevluchtsoord?
Ja, maar het was een staat in ballingschap, geen verborgen stad. Manco Inca en zijn opvolgers regeerden van 1537 tot 1572 vanuit de regio Vilcabamba. De bijbehorende ruïnes liggen afgelegen, en de toewijzing van specifieke vindplaatsen wordt door archeologen nog besproken.