Het Inca-rijk, in het Quechua Tawantinsuyu ("de vier delen samen") genoemd, was de grootste staat in het precolumbiaanse Amerika. Het groeide in de vijftiende eeuw uit een klein koninkrijk rond Cusco, grotendeels onder Pachacuti, en reikte van het zuiden van Colombia tot Midden-Chili. Het werd bestuurd met wegen, voorraadschuren en arbeidsdienst in plaats van met geld, en viel na 1532 in handen van de Spanjaarden. Het steenwerk en de wegen zijn de belangrijkste zichtbare erfenis.
Oorsprong en opkomst
De Inca vertelden hun eigen oorsprongsverhalen, waarin de eerste heerser, Manco Capac, samen met zijn zus en echtgenote uit het Titicacameer of uit een grot bij Cusco kwam. Historici zien dit als mythe en koppelen de werkelijke opkomst aan de vallei van Cusco na ongeveer 1200 n.Chr., toen de Inca één van vele Andesgroepen waren.
Het beslissende moment kwam rond 1438, toen een aanval van het naburige volk van de Chanka een prins aan de macht bracht die later Pachacuti werd genoemd. Hij versloeg de Chanka, herbouwde Cusco en begon een veroveringscampagne die zijn zoon Topa Inca en kleinzoon Huayna Capac voortzetten. Veel van dit verhaal komt van Spaanse kroniekschrijvers die tientallen jaren later schreven en putten uit de Inca-mondelinge overlevering, dus data en de volgorde van de heersers zijn onzeker en worden door specialisten nog bediscussieerd.
Tawantinsuyu: de vier delen
Het rijk was verdeeld in vier suyus die in Cusco samenkwamen: Chinchaysuyu in het noordwesten, Antisuyu in het oosten richting de Amazone, Collasuyu in het zuidoosten met het Titicaca-bekken en Contisuyu in het zuidwesten. Elke provincie had een gouverneur, meestal uit de Inca-adel, en lokale heren bleven vaak op hun plek als ze het Inca-gezag aanvaardden.
De staat kende geen geld of markten zoals Europeanen die kenden. In plaats daarvan gebruikte hij de mit'a, een roulerende arbeidsdienst waarmee gemeenschappen werk leverden aan wegen, akkers en gebouwen, in ruil voor eten, drinken en feesten. Grote opslagplaatsen, de qollqas, bewaarden maïs, textiel en wapens, en zijn nog te zien op berghellingen boven Ollantaytambo en andere plekken.
Cusco, de navel van het rijk
Cusco, de hoofdstad, was in een symbolische vorm aangelegd en was zowel het politieke als het religieuze centrum. In het hart stond de Qorikancha, de Zonnetempel, waarvan de muren naar verluidt met goud bedekt waren. Na de verovering bouwden de Spanjaarden op de fundamenten de kerk van Santo Domingo, en het contrast tussen Inca-steen en koloniale muren is een van de bezienswaardigheden van de stad. Lees erover bij Qorikancha.
Rond de stad vormden het fort-tempelcomplex Sacsayhuamán en de rituele plaatsen op de omliggende heuvels een heilig landschap. Cusco's straten volgen op veel plekken nog steeds Inca-lijnen, en een bezoek aan Cusco in combinatie met de sites in de buurt werkt als een korte inleiding op het rijk.
De Sapa Inca, religie en het dagelijks leven
Aan de top stond de Sapa Inca, de enige heerser, die gold als afstammeling van de zonnegod Inti. Overleden heersers werden gemummificeerd en bewaard in hun paleizen, waar ze werden geraadpleegd, gevoed en bij feesten naar buiten gebracht. De koninklijke families (panacas) behielden na de dood hun landgoederen, wat elke nieuwe heerser aanzette nieuw gebied te veroveren om zichzelf te onderhouden.
De meeste mensen waren boeren die in gemeenschappen leefden die ayllus heetten, en verbouwden maïs, aardappelen en quinoa, hoedden lama's en weefden. De religie draaide om de zon, de maan, bergen en heilige plaatsen die huacas heetten, en de kalender werd gemarkeerd door landbouwrituelen. Veel van deze gebruiken leven voort in christelijke vorm, zoals beschreven bij de Andes-overtuigingen.
Koninklijke landgoederen en Machu Picchu
Heersers hadden landgoederen met terrassen, kanalen en paleizen in de warme valleien bij Cusco. Machu Picchu wordt algemeen beschouwd als een van deze, rond het midden van de vijftiende eeuw gebouwd voor Pachacuti, al blijven er vragen over de exacte functie. Andere in de Heilige Vallei zijn Ollantaytambo, Pisac en Moray.
Deze sites delen een verfijnde architectuur van passend gehouwen steen en trapeziumvormige deuropeningen, afgestemd op de berg. Bij een bezoek aan de Heilige Vallei zie je er in een of twee dagen meerdere, en de gids over Machu Picchu behandelt de bekendste. Na de verovering werden de landgoederen verlaten of verkleind, en dat is een belangrijke reden dat ze bewaard zijn gebleven.
Burgeroorlog en verovering
Huayna Capac stierf rond 1527, waarschijnlijk tijdens een epidemie die mogelijk pokken was en zich vóór de Spanjaarden uit verspreidde. Zijn zonen Huáscar, gevestigd in Cusco, en Atahualpa, gevestigd in het noorden, voerden een burgeroorlog die Atahualpa won, kort voordat Francisco Pizarro en zijn kleine troepenmacht in 1532 Cajamarca bereikten.
De Spanjaarden grepen Atahualpa, eisten een enorm losgeld in goud en zilver en executeerden hem in 1533. Daarna installeerden ze marionetten-Inca's, van wie de laatste, Manco Inca, in 1536 in opstand kwam en zich terugtrok in Vilcabamba. Het Inca-verzet eindigde pas in 1572. Het hele verhaal staat bij de Spaanse verovering.
De erfenis van vandaag
De taal van de Inca, het Quechua, wordt nog door miljoenen mensen gesproken, en Inca-terrassen, -wegen en voedselgewassen worden nog gebruikt. De Qhapaq Ñan, het Inca-wegennet, werd in 2014 door UNESCO op de werelderfgoedlijst gezet, en Machu Picchu is een van de bekendste archeologische sites ter wereld.
Ook de Inca-identiteit is omstreden en modern. Nazaten van de Inca vormen een deel van de bevolking van het hoogland, en het Inti Raymi-festival van Cusco brengt elk jaar in juni de ceremonie van de winterzonnewende weer tot leven. Bedenk als bezoeker dat dezelfde stenen vaak in latere Spaanse gebouwen zitten, wat eeuwen van overlap weerspiegelt en geen scherpe breuk, en dat er veel is wat wetenschappers nog niet kunnen verklaren. Voor de technische prestaties, zie Inca-techniek.
Veelgestelde vragen
Wat betekent Tawantinsuyu?
Het betekent ongeveer "de vier delen samen" in het Quechua, verwijzend naar de vier suyus die in Cusco samenkwamen. Het woord "Inca" betekende oorspronkelijk de heerser, en wordt nu ook voor het volk en de staat gebruikt.
Hoe groot was het Inca-rijk?
Op zijn hoogtepunt rond 1530 strekte het zich ongeveer 4.000 km langs de Andes uit, van het zuiden van Colombia tot Midden-Chili, en omvatte het delen van Ecuador, Bolivia en Argentinië. Schattingen van de bevolking lopen op tot ongeveer tien miljoen, maar de cijfers zijn onzeker.
Gebruikten de Inca het wiel of schrift?
Ze gebruikten geen vervoer op wielen, mede door het bergachtige terrein, en kenden geen bekend schrift. Ze legden informatie vast met geknoopte koorden, quipus genoemd.
Wie was Pachacuti?
De heerser die vanaf ongeveer 1438 de Inca-staat veranderde van een regionaal koninkrijk in een rijk. Machu Picchu wordt algemeen gezien als zijn koninklijke landgoed.
Waarom viel het Inca-rijk zo snel?
Historici wijzen op de burgeroorlog, epidemische ziekten, Spaanse wapens en paarden, en lokale volken die zich tegen het Inca-bewind met de Spanjaarden verbonden. Geen enkele oorzaak verklaart het.
Zijn er nog nazaten van de Inca?
Ja. Veel Quechua sprekende mensen in het zuidelijke hoogland voeren hun afkomst terug op de Inca-tijd, en sommige families in Cusco beweren af te stammen van de koninklijke lijnen.
Waar zie ik Inca-ruïnes behalve Machu Picchu?
Sacsayhuamán en Qorikancha in Cusco, de sites van de Heilige Vallei, de ruïnes langs het Inkapad en Choquequirao, waarvoor je een trektocht van meerdere dagen nodig hebt. Alle liggen binnen bereik van Cusco.