De Inca pasten hun techniek aan op steile bergen: trapsgewijze landbouwterrassen, een wegennet van tienduizenden kilometers dat Qhapaq Ñan heet, strak gevoegde stenen muren die aardbevingen doorstaan, hangbruggen van touw, stenen waterkanalen en de quipu, een registratiesysteem van geknoopte koorden. Goede plekken om ze te zien zijn Ollantaytambo, Moray, Sacsayhuamán, het Inkapad en de Heilige Vallei.
Terrassen: landbouw op hellingen
De trapsgewijze platforms die overal in de Andes te zien zijn, heten andenes. Elk terras wordt gedragen door een stenen keermuur, gevuld met lagen grind, zand en aarde voor de afwatering, en afgedekt met vruchtbare grond, vaak uit lagere dalen aangevoerd. Ze creëerden vlak land, beperkten erosie en benutten de warmte van de zon die in de steen werd opgeslagen.
Terrassen werkten ook als landbouwlaboratorium. Doordat elk niveau een iets andere temperatuur en vochtigheid heeft, konden boeren veel gewassen en aardappel- en maïsvariëteiten telen. Veel terrassen bij Pisac, Ollantaytambo en in de Colcavallei worden nog steeds bewerkt, sommige met Inca- of pre-Inca-muren. Blijf bij het lopen over de terrassen op de gemarkeerde paden, want wie op de muren stapt, beschadigt een constructie die eeuwen heeft standgehouden.
Het wegennet Qhapaq Ñan
De Qhapaq Ñan, de "koninklijke weg", verbond Cusco met de vier uithoeken van het rijk. Twee hoofdassen liepen langs de kust en door het hoogland, met talloze zijwegen. Het stelsel wordt meestal geschat op ongeveer 30.000 km, en een deel ervan werd in 2014, samen met andere Andeslanden, door UNESCO op de werelderfgoedlijst gezet.
De wegen waren bestraat of in steen uitgehouwen, met trappen op hellingen, afwatering en keermuren. Op regelmatige afstanden stonden pleisterplaatsen die tambos heetten, en estafetteboden die chasqui heetten brachten berichten over, waarschijnlijk over lange afstanden in een paar dagen. Zonder wagens op wielen of paarden dienden de wegen voor wandelaars en lamakaravanen. Het Inkapad is het beroemdste bewaard gebleven stuk, en de Heilige Vallei heeft er nog meer.
Steenwerk zonder mortel
Inca-metselaars hakten stenen blokken zo precies dat er geen mesblad tussen past. Het fijnste metselwerk, in tempels en koninklijke gebouwen, gebruikt veelhoekige blokken met veel hoeken, zoals in de straat Hatun Rumiyoc in Cusco. Eenvoudiger muren gebruiken ruwe stenen in kleimortel.
De muren leunen vaak licht naar binnen, deuren en nissen zijn trapeziumvormig en hoeken zijn in elkaar verankerd, kenmerken die gebouwen helpen aardbevingen te weerstaan, die in Peru veel voorkomen. De enorme stenen van Sacsayhuamán, sommige vele tonnen zwaar, werden in de buurt gewonnen en door grote werkploegen verplaatst met hellingen, touwen en hefbomen. Beweringen over verloren technologieën of hulp van buitenaardse wezens worden niet door bewijs gesteund, en archeologen hebben steengroeven, achtergelaten stenen en gereedschap gevonden. De resterende vraag is vooral hoe lang het werk duurde.
Bruggen en touwtechniek
Zonder wielen of ijzer leunden de Inca sterk op vezels. Touwen gedraaid van gras en agave werden gebruikt om steen te slepen, en hetzelfde materiaal werd tot hangbruggen over kloven geweven. De bekendste, de Q'eswachaka-brug over de Apurímac, wordt elk jaar in juni door naburige gemeenschappen met traditionele methoden herbouwd, een levende traditie die door UNESCO als immaterieel erfgoed is erkend.
Inca-bruggen, meestal over kloven van 30 tot 40 meter of meer, werden door gemeenschappen onderhouden als onderdeel van de arbeidsdienst. De Spanjaarden stonden er versteld van en merkten op dat paarden erover konden. Er zijn weinig historische bruggen bewaard, omdat vezels vergaan en de bruggen regelmatig vernieuwd moesten worden, maar de methode leeft voort op een handvol plekken.
Water en heilige fonteinen
Water stond centraal in de Inca-techniek en -religie. Kanalen voerden het van bronnen en smeltwater van gletsjers naar terrassen en steden, en in Cusco werden de beken in steen gekanaliseerd. In Ollantaytambo stroomt het water nog steeds door stenen kanalen in het stadje, en het koninklijke bad bij Tambomachay en de fonteinen van Machu Picchu laten zien hoe bronnen tot ceremoniële elementen werden gemaakt.
In Machu Picchu wordt een reeks van zestien fonteinen gevoed door een kanaal vanaf een bron boven de plek. Afwatering was even belangrijk, aangezien de citadel veel regen krijgt: verborgen kanalen, grindlagen en terrassen voorkomen dat de gebouwen afglijden. Een groot deel van de techniek op de site zit onder het oppervlak. Lees over Ollantaytambo, een stadje waar Inca-waterbeheer nog steeds werkt.
Moray: een landbouwexperiment?
Bij Maras, in de Heilige Vallei, is Moray een groep ronde kuilen met concentrische terrassen, de grootste ongeveer 30 meter diep. Metingen hebben een temperatuurverschil van enkele graden tussen boven en onder aangetoond, wat leidde tot het populaire idee dat de Inca de plek gebruikten om gewassen op verschillende hoogtes te testen.
Dit is een aannemelijke theorie maar niet bewezen, en sommige onderzoekers denken dat de plek ook rituele of andere functies had. Irrigatiekanalen bereiken elk niveau, en de terrassen zijn vanuit elke hoek indrukwekkend. Zie Moray voor bezoekinformatie, en combineer het met de nabijgelegen zoutpannen van Maras, waar duizenden kleine poelen nog steeds door lokale families worden bewerkt.
De quipu: administratie in koorden
De Inca hadden geen bekend schrift, maar hielden hun boekhouding bij in quipus, hulpmiddelen van gekleurde koorden waarop knopen op verschillende posities getallen weergeven. Specialisten die quipucamayocs heetten, legden oogsten, belastingen, bevolkingstellingen en waarschijnlijk andere informatie vast.
De numerieke betekenis wordt grotendeels begrepen, gebaseerd op een decimaal systeem, maar of quipus ook verhalen of taal vastlegden, wordt nog bediscussieerd. Onderzoekers blijven de bewaard gebleven exemplaren bestuderen, die in musea in Peru en daarbuiten liggen. Sommige gemeenschappen in de Andes gebruiken nog steeds geknoopte koorden om te tellen. Een quipu in een museum zien, samen met de technische sites, geeft een vollediger beeld van hoe een rijk zonder schrift of geld zijn middelen beheerde.
Veelgestelde vragen
Hoe verplaatsten de Inca zulke grote stenen?
Groepen arbeiders gebruikten touwen, hellingen, houten hefbomen en rollers, en bewerkten stenen met hardere stenen hamers in plaats van ijzeren gereedschap. Steengroeven met onafgewerkte blokken laten het proces zien.
Hoe lang is het Inca-wegennet?
De Qhapaq Ñan wordt meestal geschat op ongeveer 30.000 km, verspreid over zes landen. Het exacte cijfer hangt ervan af of zijwegen en lokale paden worden meegeteld.
Waarom overleven Inca-muren aardbevingen?
De stenen sluiten strak aan, hellen licht naar binnen en zijn op de hoeken in elkaar verankerd, waardoor de constructie kan schuiven en zakken in plaats van instorten. Veel koloniale Spaanse muren die erbovenop waren gebouwd, raakten bij aardbevingen beschadigd terwijl de Inca-basis overeind bleef.
Is Moray open voor bezoekers?
Ja, als stop in de Heilige Vallei, meestal bereikt met een tocht van een halve dag of per taxi vanuit Maras of Urubamba. Check het kaartje vooraf, want Moray zit normaal gesproken in het gedeeltelijke toeristenkaartje voor de regio.
Gebruikten de Inca ijzer of het wiel?
Nee. Ze werkten met steen, brons, goud en zilver, en gebruikten het wiel hooguit in speelgoed. Lama's droegen de lasten langs de wegen.
Kan ik over originele Inca-wegen lopen?
Ja. Het Inkapad, de routes naar Salkantay en Lares en veel lokale paden hebben originele bestrate stukken. Loop er voorzichtig overheen en verplaats geen stenen.
Wat is de Q'eswachaka-brug?
Een hangbrug van touw over de Apurímac in de regio Cusco, die elk jaar in juni door lokale gemeenschappen met graskoord wordt vernieuwd. Bezoek is mogelijk vanuit Cusco, maar tijdens de vernieuwingsdagen is het erg druk.