Peru riep op 28 juli 1821 in Lima de onafhankelijkheid uit, nadat de Argentijnse generaal José de San Martín over zee was aangekomen met een bevrijdingsleger. De oorlog eindigde op 9 december 1824 met de slag bij Ayacucho, gewonnen door troepen onder Antonio José de Sucre en gesteund door Simón Bolívar. De nationale feestdagen op 28 en 29 juli herdenken de onafhankelijkheidsverklaring.
De republiek die daarop volgde kende militair bewind, een guano-boom, een oorlog met Chili en diepgaande maatschappelijke veranderingen in de 20e eeuw.
Waarom Peru het laatste bolwerk van Spanje was
Peru was het rijkste en meest trouwe deel van Spaans-Amerika, en juist daarom kwam de onafhankelijkheid laat. Toen bewegingen in Venezuela, Colombia, Argentinië en Chili Spanje vanaf ongeveer 1810 begonnen uit te dagen, bleef Lima een conservatief bolwerk. De koloniale elite van de hoofdstad was afhankelijk van de koninklijke instellingen, van de zilverhandel en van de mijnen. Ze vreesde bovendien dat een breuk dezelfde onrust zou ontketenen als de opstand die Túpac Amaru II in 1780 had aangevoerd.
Voor 1820 braken er wel plaatselijke opstanden uit, bijvoorbeeld in Cusco in 1814, maar die werden door Spaanse troepen en het leger van de onderkoning neergeslagen. Veel Peruanen, inheemsen en creolen, waren daardoor verdeeld: sommigen vochten voor de kroon, anderen voor de patriotten, en velen probeerden buiten de oorlog te blijven. Historici spreken van "een van buitenaf geïmporteerde bevrijding" om de rol van de buitenlandse legers te omschrijven, al is het beeld gecompliceerder, want ook Peruanen vochten aan beide kanten.
San Martín en de onafhankelijkheidsverklaring van 1821
José de San Martín had het westen van Argentinië en Chili bevrijd voordat hij zich op Peru richtte. Zijn leger voer uit Valparaíso en landde in september 1820 bij Pisco, aan de kust die nu met Paracas wordt geassocieerd. In plaats van een lange veldtocht te voeren, zette hij een mix van druk, propaganda en onderhandelingen in, en in 1821 trok de Spaanse onderkoning zich uit Lima terug naar het gebergte.
Op 28 juli 1821 riep San Martín op de Plaza Mayor van Lima de onafhankelijkheid uit, en hij nam de titel Protector van Peru aan. Trujillo en andere noordelijke steden hadden zich iets eerder, eind 1820, aan de kant van de patriotten geschaard, en daarom is de noordelijke stad Trujillo trots op haar eigen aanspraak. San Martín bleef slechts een jaar in Peru. Na een beroemde ontmoeting met Bolívar in Guayaquil in juli 1822 verliet hij het land, en wat ze precies tegen elkaar zeiden, blijft onderwerp van historisch debat.
Bolívar, Junín en Ayacucho
Bolívar kwam in 1823 aan en de oorlog verplaatste zich naar het hoogland. Het leger van de patriotten won op 6 augustus 1824 de slag bij Junín, een cavaleriegevecht op een hoogvlakte in de centrale Andes, en manoeuvreerde daarna om de royalisten bij Ayacucho te confronteren. Daar voerde generaal Antonio José de Sucre op 9 december 1824 het bevel over het patriottenleger op de Pampa de la Quinua, en de Spaanse onderkoning José de la Serna werd gewond en gevangengenomen. De capitulatie die daarna werd getekend maakte in de praktijk een einde aan het Spaanse bewind op het continent.
Het slagveld ligt op een korte rit van Ayacucho. Een grote obelisk markeert de plek, en het nabijgelegen dorp Quinua staat bekend om zijn keramiek en een klein museum. Het laatste Spaanse bolwerk, het fort Real Felipe in Callao, hield stand tot januari 1826, wat laat zien hoe lang het duurde voordat de oude orde helemaal verdween.
De eerste decennia van de republiek
De nieuwe staat begon met zwakke instellingen. Bolívar regeerde korte tijd, en daarna belandde Peru in tientallen jaren van rivaliteit tussen militaire leiders, met veelvuldige wisselingen van regering en grondwet. De oude koloniale hiërarchieën bleven bestaan: het kiesrecht was beperkt, de inheemse tribuutplicht ging in nieuwe vormen door en grote landeigenaren behielden hun macht. De slavernij duurde tot 1854, toen president Ramón Castilla haar afschafte. In dezelfde periode kwamen Chinese contractarbeiders naar de kustplantages, wier invloed je nog altijd proeft in de chifa-keuken van het land.
Vanaf de jaren 1840 bracht guano, de als meststof gebruikte uitwerpselen van zeevogels, de staat veel inkomsten op en zorgde voor een korte periode van stabiliteit en stedelijke bouwactiviteit. De boom was in de jaren 1870 voorbij en het land raakte in de schulden. Lima kreeg lanen, theaters en de eerste spoorwegen, waarvan er veel in het gebergte werden aangelegd met beroemde technische huzarenstukjes die nog altijd in gebruik zijn.
De Salpeteroorlog
In 1879 verklaarde Chili de oorlog aan Peru en Bolivia vanwege de salpeterrijke woestijn in het zuiden, in wat bekendstaat als de Salpeteroorlog (War of the Pacific). Chileense troepen wonnen op zee en te land en bezetten Lima in 1881. Peru verloor de provincie Tarapacá in het verdrag van Ancón in 1883, en de provincies Tacna en Arica bleven enige tijd onder Chileens bestuur. Tacna keerde in 1929 terug naar Peru, terwijl Arica bij Chili bleef.
De oorlog liet diepe sporen na in het nationale geheugen. De zeeheld Miguel Grau, bevelhebber van het pantserschip Huáscar, en officier Francisco Bolognesi, die sneuvelde bij de verdediging van Arica, worden in het hele land geëerd en veel straten en pleinen dragen hun naam. De wederopbouw duurde tientallen jaren. De oorlog legde ook de zwakke nationale samenhang bloot en zette Peruaanse schrijvers lang aan het debat over de plaats van de Andesbevolking, die de meerderheid vormt, in de natie, een thema dat de Peruaanse literatuur heeft gevormd.
De twintigste eeuw in het kort
Aan het begin van de 20e eeuw moderniseerde Lima, groeiden de mijnbouw en de exportlandbouw en ontstonden nieuwe politieke bewegingen. Partijen als APRA en de Peruaanse Communistische Partij, samen met de indigenistische schrijvers en kunstenaars, zetten de situatie van de plattelands- en inheemse bevolking centraal in het debat. Vrouwen kregen in 1955 stemrecht en in 1979 werd het kiesrecht uitgebreid tot mensen die niet konden lezen.
In 1968 greep een militaire regering onder leiding van generaal Juan Velasco Alvarado de macht en in 1969 startte zij een grootschalige landhervorming die de haciënda's ontbond en land herverdeelde onder boerengroepen. Tussen 1980 en 2000 maakte het land een intern gewapend conflict door dat veel doden eiste, vooral onder plattelandsgemeenschappen en Quechua-sprekenden. In 2003 bracht een nationale Waarheids- en Verzoeningscommissie er verslag over uit. De periode wordt nog altijd besproken in musea, bij gedenktekens en in families; bezoekers kunnen het best aandachtig luisteren en in een losse conversatie geen partij kiezen.
De onafhankelijkheid zien in Lima en daarbuiten
Het verhaal volg je het makkelijkst aan de hand van plekken. In het historische centrum van Lima was de Plaza Mayor het toneel van de onafhankelijkheidsverklaring, en aan één kant staat nu het Regeringspaleis. Musea zoals het nationale museum voor archeologie, antropologie en geschiedenis en het Museo de Arte de Lima bewaren portretten, uniformen en documenten uit die tijd; zie musea in Peru voor het bredere beeld.
Verder weg geven Ayacucho en de Pampa de la Quinua de beste indruk van de beslissende slag, en het fort Real Felipe in Callao toont het laatste Spaanse bolwerk. Rond de Onafhankelijkheidsdag zijn er parades, op 28 juli een boodschap van de president aan het Congres en vrije dagen op de 28e en 29e, met drukke vervoermiddelen en volgeboekte vluchten, dus boek je reis ruim van tevoren voor die data. Voor eerdere achtergrond ga je terug naar het geschiedenisoverzicht.
Veelgestelde vragen
Wanneer werd Peru onafhankelijk?
De onafhankelijkheid werd uitgeroepen op 28 juli 1821 en militair veiliggesteld in de slag bij Ayacucho op 9 december 1824. De Fiestas Patrias worden gevierd op 28 en 29 juli.
Wie was San Martín en waarom wordt hij in Peru geëerd?
José de San Martín was een Argentijnse generaal die Chili bevrijdde en daarna het leger aanvoerde dat in 1820 in Peru landde. Hij riep in Lima de onafhankelijkheid uit en bestuurde het land ongeveer een jaar als Protector. Een plein in het centrum van Lima draagt zijn naam en er staat een monument voor hem.
Waarom zegt men dat Peru door buitenstaanders is bevrijd?
De legers die de oorlog beslisten stonden onder bevel van San Martín, Bolívar en Sucre, die uit Argentinië en Venezuela kwamen. Peruanen vochten aan beide kanten en er waren plaatselijke opstanden, dus historici benadrukken dat het een gedeeld en betwist proces was. De kwestie blijft deel uitmaken van hoe Peruanen over hun geschiedenis praten.
Kan ik het slagveld van Ayacucho bezoeken?
Ja. De Pampa de la Quinua ligt op een korte rit van de stad Ayacucho, met een obelisk en een klein museum in het nabijgelegen dorp Quinua. Het bezoek wordt vaak gecombineerd met de koloniale kerken van de stad en lokaal handwerk.
Wat was de Salpeteroorlog?
Het was een conflict van 1879 tot 1883 waarin Chili vocht tegen Peru en Bolivia, deels vanwege salpeterafzettingen. Peru verloor Tarapacá en Chileense troepen bezetten Lima. De oorlog maakt nog altijd deel uit van het nationale geheugen en de helden Grau en Bolognesi worden alom geëerd.
Wat zijn de Fiestas Patrias?
Dat zijn de nationale feestdagen van 28 en 29 juli, ter herdenking van de onafhankelijkheid en de strijdkrachten. Reken op parades, speciale menu's, schoolactiviteiten en drukke bussen en vluchten. Veel musea en bezienswaardigheden passen hun openingstijden aan, dus controleer die voordat je een bezoek plant.
Wanneer is de slavernij in Peru afgeschaft?
De slavernij werd in 1854 afgeschaft onder president Ramón Castilla. Afro-Peruaanse gemeenschappen bleven geconcentreerd aan de kust, vooral ten zuiden van Lima, en hun muziek en eten zijn tegenwoordig een belangrijk onderdeel van de kustcultuur.