Perus koloniale architectuur combineert Spaanse plattegronden, barokke versiering en lokale materialen en arbeid. In Cusco staan kerken op Inkamuren; in Lima sieren gesloten houten balkons de oude straten; in Arequipa zijn gebouwen uitgehouwen uit witte vulkanische steen, sillar genoemd; en in de Andes mengt een mestizo-barok heiligen met lokale planten en dieren.
De beste manier om de verscheidenheid te zien is de vier steden te vergelijken in plaats van er één te bezoeken. Aardbevingen hebben veel monumenten beschadigd en herbouwd, dus veel van wat er staat is jonger dan de stichtingsdatum.
Een Spaanse stad bouwen in de Andes
Na de verovering legden de Spanjaarden nieuwe steden aan volgens een rasterpatroon rond een centraal plein, de plaza de armas, met de kathedraal, het stadhuis en de huizen van vooraanstaande families eromheen. Dit plan stond in koninklijke ordonnanties en werd van Mexico tot Chili herhaald, zodat de centrale pleinen van Lima, Cusco, Arequipa en Ayacucho een familiegelijkenis delen.
Kerken en kloosters waren de meest ambitieuze projecten. Ze werden ontworpen naar Europese voorbeelden uit het Renaissance- en barokke Spanje, maar gebouwd door lokale metselaars, timmerlieden en beeldhouwers, van wie velen inheems of van gemengde afkomst waren. In de praktijk pasten bouwers de plannen aan op materialen en aardbevingen: lage torens, dikke muren en brede steunberen werden gewoon aan de kust en in de bergen. Het resultaat is een regionaal karakter dat niet te verwarren is met het Spaanse origineel, en dat sterk verschilt van streek tot streek.
Kerken op Inkamuren: Cusco
Cusco toont de gelaagdheid van culturen duidelijker dan welke andere stad ook. Het klooster van Santo Domingo staat op de muren van de Qorikancha, de Zonnetempel van de Inca's, en het fijne Inkasteenwerk van gebogen, strak in elkaar passende blokken draagt nog steeds het latere gebouw. De Compañía de Jesús, de jezuïetenkerk aan het hoofdplein, verrees op de plek van een Inkapaleis, en de kathedraal werd gedurende enkele decennia gebouwd, van de 16e tot in de 17e eeuw.
Inkamuren zijn ook als fundamenten bewaard gebleven langs straten in het centrum, waar smalle steegjes steenlagen bewaren die ouder zijn dan de huizen erboven. Koloniale bouwers hergebruikten de muren omdat ze er al stonden, sterk en vlak, en ook omdat erop bouwen een machtsverklaring was. Een zware aardbeving in 1650 beschadigde de stad en leidde tot een grote herbouw; het Inkametselwerk bleef, zoals bekend, grotendeels op zijn plaats. Zie Inkatechniek voor hoe die muren zijn gemaakt.
Balkons en patio's: Lima
In Lima is het kenmerkende element het gesloten houten balkon, een kast die vanaf de bovenverdieping van een herenhuis boven de straat uitsteekt. Gesneden traliewerk liet bewoners naar buiten kijken zonder gezien te worden, en liet de lucht circuleren in een warme, vochtige stad. Veel bewaarde voorbeelden stammen uit de 18e en 19e eeuw, en een aantal is gerestaureerd. Een goede plek om ze te zien is het historische centrum van Lima, rond de Plaza Mayor en de straten die ervan uitgaan.
Huizen uit die tijd waren georganiseerd rond een binnenplaats, vaak met een grote trap, en sommige werden gebouwd met quincha, een skelet van riet en hout bepleisterd met leem, dat bij een aardbeving beter meebuigt dan zwaar metselwerk. Het herenhuis Torre Tagle uit de 18e eeuw wordt vaak als voorbeeld van de stijl genoemd, al is de toegang beperkt omdat er een deel van het ministerie van Buitenlandse Zaken zetelt. Het klooster van San Francisco en zijn catacomben toont de binnenkant van dezelfde traditie, met tegels, gesneden koorbanken en kloostergangen.
Witte steen: Arequipa en sillar
Arequipa is grotendeels gebouwd van sillar, een lichte vulkanische tuf die wordt gewonnen bij de vulkanen rond de stad. Het is licht, makkelijk te bewerken en geeft de gebouwen een witachtige gloed waaraan de stad haar bijnaam, de Witte Stad, dankt. Dikke gewelven en muren van sillar helpen gebouwen aardbevingen te doorstaan, die hier vaak voorkomen.
De Compañía-kerk heeft een rijk gesneden gevel, en de versiering toont de versmelting van Europese barok met Andesmotieven als planten en maskers. De Plaza de Armas van Arequipa wordt omlijst door arcades en een langgerekte kathedraal, en de wijk Yanahuara heeft een uitkijkpunt met sillar-bogen met uitzicht op de vulkaan Misti. Het enorme kloostercomplex Santa Catalina laat zien hoe een hele ommuurde kloosterstad in gekleurd sillar werd gebouwd. Samen maken ze van Arequipa de stad waar de lokale steen, meer dan het plan, het uiterlijk bepaalt.
Mestizo-barok in het hoogland
De term mestizo-barok wordt gebruikt voor kerken in de zuidelijke Andes waarvan de versiering katholieke beeldtaal met lokale onderwerpen vermengt. Gevels en altaren kunnen bloemen, vruchten, vogels, zon en maan tonen, of gezichten die er inheems uitzien, en preekstoelen en plafonds zijn bedekt met verguld snijwerk en beschilderde patronen. Wetenschappers discussiëren over hoe bewust dit was, aangezien de houtsnijders in opdracht werkten, maar de lokale smaak is duidelijk.
Voorbeelden vind je langs de weg tussen Cusco en het Titicacameer. De kerk van Andahuaylillas, ten zuiden van Cusco, wordt om haar beschilderde interieur vaak de "Sixtijnse Kapel van de Andes" genoemd. Rond het Titicacameer tonen kerken in Juli en andere plaatsen een vergelijkbare geest, en de stenen gevel van de kathedraal van Puno is een ander voorbeeld. De kerk van Chinchero, in de Heilige Vallei, staat op Inkafundamenten en heeft beschilderde plafonds. De schilderijen in veel van deze kerken behoren tot de Cusco-school.
Ayacucho en zijn kerken
Ayacucho staat bekend als de stad van de kerken, met tientallen in een compact centrum, veel met stenen gevels en vergulde altaren uit de 17e en 18e eeuw. De stad was in de koloniale tijd een belangrijk regionaal centrum, met een universiteit en rijke families die religieuze bouw financierden. Het plein wordt omringd door arcades en een kathedraal, en tijdens een korte wandeling zie je kerken van verschillende grootte en stijl.
Ayacucho heeft ook enkele van de levendigste Goede Week-processies van het land, wanneer de kerken en straten op hun drukst zijn. Als je dan wilt komen, moeten accommodatie en vluchten ruim van tevoren worden geboekt. Buiten de Goede Week is de stad rustiger en makkelijker te voet te verkennen, en een dag is genoeg om de belangrijkste kerken, de markten en de ambachtswerkplaatsen te zien die kenmerkend zijn voor de streek.
Hoe lees je een koloniale kerk
Een paar kenmerken helpen te begrijpen wat je ziet. Het retablo is het grote gesneden en verguld altaarstuk achter het altaar, vaak met nissen voor heiligen en, in de Andes, met schilderijen tussen het snijwerk. De koorzolder achter in het schip herbergde zangers en orgel, en sommige kloosters hebben gesneden houten koorbanken. Een kloosterhof is de met arcades omringde binnenplaats van een klooster, meestal het rustigste en best bewaarde deel.
Kijk ook naar de torens en de muren. Vrijstaande klokkentorens, gebruikelijk in het hoogland, stonden los van de kerk om schade bij aardbevingen te beperken. Dikke, hellende muren en weinig ramen verraden een aardbevingsbestendig ontwerp. Zoek op gevels naar de kleine details die van Europese voorbeelden afwijken: een poema, een zonnegezicht of een bloem van inheemse oorsprong. Dat zijn goede aanwijzingen om te dateren en om een lokale werkplaats van een geïmporteerd ontwerp te onderscheiden, en een gids kan ze snel aanwijzen.
Veelgestelde vragen
Wat is mestizo-barok?
Het is een regionale stijl van religieuze kunst en architectuur in de zuidelijke Andes waarin Europese barokvormen worden vermengd met lokale beeldtaal, zoals inheemse planten, dieren en gezichten. Je ziet het het best in gesneden gevels en preekstoelen en in beschilderde kerken rond Cusco en het Titicacameer.
Waarom zijn Spaanse kerken op Inkamuren gebouwd?
De Inca's hadden de steen al gehouwen en vlak gelegd, en bouwen op Inkatempels en -paleizen toonde ook het gezag van de nieuwe heersers. In Cusco overleefde het Inkametselwerk vaak aardbevingen die het koloniale gebouw erboven deden instorten. Het klooster van Santo Domingo boven de Qorikancha is het standaardvoorbeeld.
Wat zijn de houten balkons van Lima?
Het zijn gesloten, gesneden houten kasten die uit de bovenverdiepingen van koloniale en latere huizen steken. Traliewerk liet mensen naar buiten kijken zonder gezien te worden en liet lucht circuleren. De grootste concentratie vind je in het historische centrum.
Wat is sillar?
Sillar is een lichte, bleke vulkanische steen die in Arequipa wordt gebruikt voor muren, gewelven en gesneden gevels. Hij is zacht genoeg om in detail te bewerken en wordt veel gebruikt in de kerken en huizen van de stad.
Welke Peruaanse stad heeft de beste koloniale architectuur?
Dat hangt af van wat je wilt. Cusco is het sterkst voor de mix van Inkasteen en Spaans steenwerk, Lima voor balkons en kloosters, Arequipa voor sillar en Ayacucho voor de dichtheid aan kerken. Een reiziger met weinig tijd kiest vaak voor Cusco en Lima, of voor Arequipa op weg naar het zuiden.
Hebben aardbevingen koloniale gebouwen verwoest?
Ja, herhaaldelijk. Lima werd in 1746 getroffen door een zware aardbeving, Cusco in 1650 en 1950, en Arequipa door meerdere. Veel gebouwen werden in nieuwe vormen herbouwd, waardoor een zichtbare datum niet altijd met de oorspronkelijke stichting overeenkomt.
Kan ik koloniale kerken gratis binnen?
Sommige kleine kerken kun je gratis binnen, terwijl grote kathedralen en kloosters meestal entree vragen of een combinatieticket verkopen. Cusco heeft een kaartjessysteem voor meerdere religieuze bezienswaardigheden. Informeer ter plaatse naar de actuele regeling.