Muzyka peruwiańska dzieli się na trzy szerokie rodziny: andyjską (huayno, grane na charango, quenie, fletni pana i harfie), nadmorską kreolską i afroperuwiańską (vals criollo, marinera, festejo, landó, grane na gitarze i cajónie) oraz popularne style miejskie, takie jak chicha i cumbia. Cajón, perkusyjna skrzynia wynaleziona na wybrzeżu, jest dziś używany daleko poza Peru.
Najłatwiej posłuchać muzyki na żywo w restauracjach folklorystycznych zwanych peñas w Limie i Cusco, na regionalnych festiwalach oraz na placach Puno, Cusco i Trujillo.
Muzyka andyjska: huayno i jego instrumenty
Huayno to najbardziej znany gatunek górski. Ma żywą, dwuczęściową budowę, taneczny rytm i teksty o miłości, stracie, migracji i ziemi, często śpiewane po keczua lub ajmara, czasem po hiszpańsku. Regiony się różnią: styl z Ayacucho jest zwykle liryczny, z Cusco jaśniejszy, a z Puno bardziej oparty na instrumentach dętych blaszanych.
Typowe instrumenty to quena, flet podłużny; zampoña, czyli siku, fletnia pana grana w parach przez naprzemiennie grających muzyków; charango, mały instrument strunowy, którego korpus robiono kiedyś z pancerza pancernika, a dziś częściej z drewna; harfa i skrzypce w środkowym Peru oraz bębny, takie jak bombo. Quena i fletnia pana mają pochodzenie przedhiszpańskie, a charango, podobnie jak harfa i skrzypce, pokazuje mieszanie tradycji andyjskich i europejskich po przybyciu Hiszpanów.
Uliczne zespoły grające „andyjskie” brzmienia dla turystów są powszechne, a ich muzyka bywa powtarzalna, ale wiejska orkiestra na fieście pokazuje, jak jest różnorodna. Zobacz Puno i Cusco, by poznać te miejsca.
Marinera, tondero i wybrzeże
Marinera to taniec narodowy. Dwoje partnerów powiewa chusteczkami i krąży wokół siebie w pokazie zalotów, w rytmie 6/8. Najsłynniejszy jest styl z Trujillo: marinera norteña jest bardziej energiczna i zalotna, tancerze często występują boso i w słomkowych kapeluszach, a ogólnokrajowy konkurs odbywa się w styczniu w Trujillo. Lima ma własną, bardziej formalną wersję, a góry jeszcze inną.
Tondero należy do dalekiej północy wybrzeża w okolicach Piury i nosi ślady wpływów hiszpańskich i indiańskich. Tancerze na północy noszą słomkowe kapelusze, a występom czasem towarzyszą konie, bo słynny peruwiański koń paso jest częścią kultury tego regionu.
Marinera zaczęła się w XIX wieku jako taniec zwany zamacueca i została przemianowana na cześć marynarki wojennej po wojnie z Chile. Pokazy są częste w Trujillo, gdzie łatwo znaleźć szkoły tańca i pokazy. Nadmorski rytm łączy się ściśle z hiszpańską przeszłością opisaną w tekście o hiszpańskim podboju.
Vals criollo i tradycja kreolska
Limeński vals criollo to walc z peruwiańskim zaśpiewem: gitary, cajón i często śpiewak, który naciąga rytm. Teksty opowiadają o dzielnicach, nostalgii i miłości. Najsłynniejsze nazwisko to Chabuca Granda, której piosenka „La flor de la canela” stała się standardem Limy. Inni kompozytorzy pisali o konkretnych ulicach i dzielnicach, na przykład o Barranco.
Tradycja kreolska wiąże się z robotniczymi dzielnicami Limy i portem Callao, gdzie muzycy gromadzili się na podwórkach (callejones). Dziś wykonują ją tria i zespoły gitarowe w peñas criollas, czyli restauracjach z muzyką na żywo i tańcami, oraz w Día de la Canción Criolla, święcie narodowym pod koniec października. Atmosfera bywa od turystycznej po lokalną, więc zapytaj w hotelu o miejsce lubiane przez samych Peruwiańczyków.
Wieczory w Barranco to dobry punkt wyjścia, bo ta dzielnica od dawna jest związana z tą muzyką i ma wiele lokali z muzyką na żywo.
Muzyka afroperuwiańska i cajón
Muzyka afroperuwiańska wyrosła ze społeczności potomków zniewolonych Afrykanów sprowadzonych na wybrzeże, głównie w okolice Limy, Ica i Chincha. Jej rytmy to między innymi festejo, szybki, radosny taniec; landó, wolniejszy i kołyszący; oraz zamacueca, jeden z korzeni mariniery. Pieśni opierają się na schemacie pytanie-odpowiedź i często opowiadają o codziennym życiu i oporze.
Cajón, drewniana skrzynia, na której gracz siedzi i którą uderza, powstał w tych społecznościach, gdzie zastąpił zakazane lub niedostępne bębny. W latach siedemdziesiątych trafił do flamenco dzięki gitarzyście Paco de Lucíi i dziś jest powszechnym instrumentem na całym świecie. Śpiewacy Nicomedes Santa Cruz i Susana Baca pomogli przybliżyć tę tradycję szerszej publiczności; Baca później pełniła funkcję ministra kultury.
Miasteczka El Carmen i Chincha, na południe od Limy, są znane jako ośrodki kultury afroperuwiańskiej i organizują festiwale. Szerszy kontekst społeczności afroperuwiańskich znajdziesz w tekście o ludach Peru, a południowe wybrzeże poznasz w Ica.
Chicha, cumbia i muzyka popularna
Chicha, zwana też peruwiańską cumbią, pojawiła się w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, gdy górale migrujący do Limy zmieszali kolumbijską cumbię, rockową gitarę i andyjskie melodie. Gitary elektryczne z surfowym pogłosem i klawisze nadały temu brzmieniu rozpoznawalność i stało się ono muzyką miejskich migrantów. Nagrania z tego okresu znalazły nową publiczność za granicą, a styl odświeżają młodsze zespoły.
Nazwa jest wspólna z napojem kukurydzianym opisanym w tekście o chichy, a niektórzy historycy łączą ją z tą samą kulturą robotniczą. Dziś scena cumbii obejmuje cumbia amazónica z dżungli oraz szeroką gamę regionalnych zespołów tanecznych, z tropikalnymi rytmami, które wypełniają kluby i fiesty.
Radio, autobusy i targi w całym kraju grają mieszankę huayno, cumbii, reggaetonu i latynoskiego popu. Dla odwiedzających wieczór w Limie lub długa podróż autobusem prawdopodobnie przyniosą wszystkie te style w jakiejś formie. Dźwięk bywa głośny i późny wieczorem, więc przy wyborze pokoju w pobliżu lokalu sprawdź poziom hałasu.
Tańce i stroje
Taniec w Peru jest ściśle związany z miejscem i świętem. Na południowych wyżynach diablada (taniec diabłów), morenada i caporales przechodzą w paradach podczas festiwali takich jak Candelaria w Puno, w misternych maskach i ciężkich kostiumach. W regionie Cusco Qhapaq Chuncho, Qhapaq Qolla i Contradanza w Paucartambo przedstawiają różne postaci, w tym figury kolonialne. W dolinie Colca wititi to taniec zalotów uznany przez UNESCO.
Stroje to osobne rzemiosło: hafty, zdobienia koralikami, maski i kapelusze wykonują wyspecjalizowane pracownie. Wzory tkanin często wskazują wioskę tancerza, co łączy się z tematem peruwiańskich tkanin. Tańce nie są folklorem na pokaz; są ofiarą dla świętych i dla wspólnoty, a tancerze należą do bractw, które trenują miesiącami. Dokładniej opisujemy je w kontekście festiwali w Peru.
Gdzie tego posłuchać i to zobaczyć
Lima oferuje najszerszy wybór: peñas kreolskie, pokazy afroperuwiańskie, sale koncertowe i kluby, zazwyczaj w Barranco i w centrum. Cusco ma wieczory folkowe, wiele z fletnią pana i tańcami w kostiumach, a wiejskie orkiestry grają na festiwalach w Świętej Dolinie Inków. Trujillo to miejsce na marinerę w styczniu. W Puno i na wyspach jeziora Titicaca muzyka pojawia się podczas fiest i wydarzeń wspólnotowych.
Wiele pokazów nastawionych na turystów jest krótkich i wyreżyserowanych, ale mają rozsądne ceny i pasują dla każdego, kto ma mało czasu. Na coś mniej inscenizowanego wybierz się na lokalną fiestę, w dzień targowy albo do szkoły tańca otwartej dla odwiedzających. Napiwki dla artystów, kupno nagrania bezpośrednio od muzyków i pytanie o zgodę przed filmowaniem to dobre zwyczaje. Instrumenty sprzedawane jako pamiątki mają różną jakość, więc kupuj od rzemieślnika i porównuj, jak wyjaśniamy w tekście o rzemiośle.
Najczęściej zadawane pytania
Jaki jest narodowy taniec Peru?
Za taniec narodowy powszechnie uważa się marinerę. To taniec zalotów z chusteczkami, wykonywany w różnych stylach w Limie, na północnym wybrzeżu i w górach. Trujillo organizuje co roku w styczniu ogólnokrajowy konkurs.
Czym jest cajón?
Cajón to drewniana skrzynia perkusyjna, na której gracz siedzi i uderza dłońmi w przednią ściankę. Stworzyły ją afroperuwiańskie społeczności na wybrzeżu, a dziś używa się jej na całym świecie, także we flamenco.
Jak brzmi huayno?
Huayno to żywa andyjska forma pieśni i tańca, zwykle w dwóch powtarzanych częściach, ze skocznym rytmem. Gra się je na charango, quenie, harfie lub skrzypcach, a śpiewa po keczua lub hiszpańsku.
Jak w Peru nazywa się fletnię pana?
Nazywa się zampoña lub siku. Muzycy często grają w parach, jeden wydaje dźwięki, których brakuje drugiemu, więc melodię tworzą dwie osoby.
Gdzie w Limie można posłuchać folku na żywo?
Peñas to restauracje z pokazami kreolskimi lub afroperuwiańskimi na żywo, a Barranco ma wiele lokali muzycznych. Zapytaj w hotelu o miejsce lubiane przez miejscowych i z wyprzedzeniem sprawdź godziny występów oraz ewentualną opłatę za wstęp.
Czy muzyka chicha to to samo, co napój chicha?
Mają wspólną nazwę, ale to dwie różne rzeczy. Chicha jako muzyka to mieszanka cumbii i andyjskich melodii z lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Chicha jako napój to sfermentowany napój kukurydziany.
Czy charango robi się z pancernika?
Tradycyjne charango miały korpus z pancerza pancernika, ale dziś normą są korpusy drewniane. Unikaj kupowania instrumentów z chronionych zwierząt, których wywóz przez granice może być nielegalny.