Muziek en dans van Peru

Andesmuziek: de huayno en zijn instrumenten

De huayno is het bekendste genre van het hoogland. Hij heeft een levendige opbouw in twee delen, een dansbaar ritme en teksten over liefde, verlies, migratie en het land, vaak gezongen in het Quechua of Aymara, soms in het Spaans. De regio's verschillen: de stijl van Ayacucho is vaak lyrisch, die van Cusco vrolijker en die van Puno heeft meer koper.

Typische instrumenten zijn de quena, een langsfluit; de zampoña of siku, een panfluit die door twee spelers om beurten wordt bespeeld; de charango, een klein snaarinstrument waarvan de klankkast vroeger van een gordeldierpantser werd gemaakt en nu vaker van hout; de harp en de viool in Midden-Peru; en trommels zoals de bombo. De quena en de panfluit stammen uit de tijd voor de Spanjaarden, terwijl de charango, net als de harp en de viool, de vermenging van Andes- en Europese tradities na de komst van de Spanjaarden laat horen.

Straatbandjes die het "Andesgeluid" voor toeristen spelen, zijn overal, en de muziek kan eentonig klinken, maar een dorpskapel op een fiesta laat zien hoe gevarieerd ze is. Zie Puno en Cusco voor de plekken waar je dat meemaakt.

Marinera, tondero en de kust

De marinera is de nationale dans. Twee partners zwaaien met zakdoeken en draaien om elkaar heen in een baltsvertoning op een 6/8-ritme. De stijl van Trujillo is de beroemdste: de marinera norteña is energieker en flirterig, met dansers die vaak blootsvoets en met strohoed dansen, en wordt in januari gevierd met een nationale wedstrijd in Trujillo. Lima heeft een eigen, formelere versie en het hoogland weer een andere.

De tondero hoort thuis aan de uiterste noordkust rond Piura en toont Spaanse en inheemse invloeden. Dansers in het noorden dragen strohoeden, en soms nemen paarden deel aan de voorstelling, want het beroemde Peruaanse paso-paard hoort bij de cultuur van het gebied.

De marinera begon in de negentiende eeuw als een dans die zamacueca heette en kreeg na een oorlog met Chili een nieuwe naam ter ere van de marine. Er zijn vaak optredens in Trujillo, waar je makkelijk dansscholen en demonstraties vindt. Het kustritme is nauw verbonden met het Spaanse verleden dat wordt uitgelegd in de Spaanse verovering.

Vals criollo en de creoolse traditie

De vals criollo van Lima is een wals met een Peruaanse zwier: gitaren, een cajón en vaak een zanger die het ritme laat rekken. De teksten gaan over buurten, heimwee en liefde. De bekendste naam is Chabuca Granda, wier lied "La flor de la canela" een standaard van Lima is geworden. Andere componisten schreven over bepaalde straten en wijken, zoals Barranco.

De creoolse traditie is verbonden met de arbeiderswijken van Lima en de haven van Callao, waar muzikanten samenkwamen op binnenplaatsen (callejones). Tegenwoordig wordt ze gespeeld door trio's en gitaargroepen in peñas criollas, restaurants met live optredens en dans, en op de Día de la Canción Criolla, een nationale feestdag eind oktober. De sfeer varieert van toeristisch tot lokaal, dus vraag in je hotel naar een peña die bij Peruanen populair is.

Een avond in Barranco is een goed beginpunt, want die wijk heeft een lange band met de muziek en telt nog veel livepodia.

Afro-Peruaanse muziek en de cajón

De Afro-Peruaanse muziek is ontstaan in de gemeenschappen van afstammelingen van tot slaaf gemaakte Afrikanen die naar de kust waren gebracht, vooral rond Lima, Ica en Chincha. Tot de ritmes behoren de festejo, een snelle, vrolijke dans; de landó, langzamer en wiegend; en de zamacueca, een wortel van de marinera. De liederen gebruiken vraag en antwoord en vertellen vaak over het dagelijks leven en het verzet.

De cajón, een houten kist waarop de speler zit en die hij met zijn handen bespeelt, is in deze gemeenschappen ontwikkeld, waar hij trommels verving die verboden of niet beschikbaar waren. In de jaren zeventig werd hij dankzij gitarist Paco de Lucía in de flamenco opgenomen en tegenwoordig is hij overal ter wereld een gangbaar instrument. De zangers Nicomedes Santa Cruz en Susana Baca hebben de traditie onder een breder publiek gebracht; Baca was later minister van Cultuur.

De plaatsen El Carmen en Chincha, ten zuiden van Lima, staan bekend als centra van de Afro-Peruaanse cultuur en houden festivals. Voor de bredere context van de Afro-Peruaanse gemeenschappen zie je de volkeren van Peru, en voor de zuidkust kijk je bij Ica.

Chicha, cumbia en populaire muziek

Chicha, ook Peruaanse cumbia genoemd, ontstond in de jaren zestig en zeventig, toen migranten uit het hoogland in Lima Colombiaanse cumbia, rockgitaar en Andesmelodieën door elkaar haalden. Elektrische gitaren met een surfachtige galm en keyboards maakten het geluid herkenbaar, en het werd de muziek van stedelijke migranten. Opnamen uit die tijd hebben in het buitenland een nieuw publiek gevonden, en de stijl wordt door jongere bands nieuw leven ingeblazen.

De naam is dezelfde als die van de maisdrank die wordt beschreven in chicha, en sommige historici koppelen beide aan dezelfde arbeiderscultuur. Tegenwoordig omvat de cumbiascene ook de cumbia amazónica uit het regenwoud en een grote verscheidenheid aan regionale dansorkesten, met tropische ritmes die clubs en fiesta's vullen.

Op de radio, in bussen en op markten door het hele land hoor je een mix van huayno, cumbia, reggaeton en Latijns-Amerikaanse pop. Wie een avond uitgaat in Lima of een lange busrit maakt, krijgt waarschijnlijk van alles wat te horen. Het geluid kan luid zijn en laat in de avond doorgaan, dus let op het geluidsniveau als je een kamer bij een podium kiest.

Dansen en kostuums

Dans in Peru is nauw verbonden met plaats en feest. In het zuidelijke hoogland trekken de diablada (duiveldans), de morenada en de caporales in optocht langs op feesten als Candelaria in Puno, met uitgebreide maskers en zware kostuums. In de regio Cusco verbeelden de Qhapaq Chuncho, de Qhapaq Qolla en de Contradanza in Paucartambo verschillende personages, waaronder koloniale figuren. In de Colca-vallei is de wititi een baltsdans die door UNESCO is erkend.

De kostuums zijn een ambacht op zich: borduurwerk, kralenwerk, maskers en hoeden worden door gespecialiseerde werkplaatsen gemaakt. De patronen in de stof laten vaak zien uit welk dorp de danser komt, wat aansluit bij Peruaanse textiel. De dansen zijn geen folklore voor de show; het zijn offers aan de heiligen en aan de gemeenschap, en de dansers behoren tot broederschappen die maandenlang trainen. De dansen worden uitgebreider beschreven in de context van feesten in Peru.

Waar je het kunt horen en zien

Lima heeft de meeste keuze: creoolse peñas, Afro-Peruaanse shows, concertzalen en clubs, meestal in Barranco en het centrum. Cusco heeft folkloreavonden, veel met panfluiten en dansen in kostuum, en dorpskapellen spelen op feesten in de Heilige Vallei. Trujillo is dé plek voor marinera in januari. In Puno en op de eilanden van het Titicacameer klinkt muziek bij fiesta's en gemeenschapsfeesten.

Veel op toeristen gerichte shows zijn kort en gechoreografeerd, maar ze zijn redelijk geprijsd en passen bij wie weinig tijd heeft. Wil je iets minder geënsceneerds, ga dan naar een lokale fiesta, een marktdag of een dansschool die openstaat voor bezoekers. De artiesten een fooi geven, een opname rechtstreeks bij de muzikanten kopen en vragen voordat je filmt, zijn goede gewoonten. Instrumenten die als souvenir worden verkocht, verschillen in kwaliteit, dus koop bij een ambachtsman en vergelijk, zoals uitgelegd in ambachten.